CHAPTER I
INTRODUCTION
1.1 Title of the Research
Myanmar Title: အများပြည်သူ ယုံကြည်မှုနှင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲခြင်း - ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်အသစ်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ (Crisis of Faith) ကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းခြင်း
English Title:
1.2 Background and Significance of the Problems
မြန်မာ့ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အသိုင်းအဝိုင်းတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ပူဇော်ခြင်းသည် သမိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများထက် ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ အစဉ်အလာများ အပေါ်တွင်သာ အကြွင်းမဲ့ အခြေခံထားပါသည်။ ထေရဝါဒနိုင်ငံများ၏ ဘာသာရေး အမှတ်သညာ (Religious Identity) သည် ပိဋကတ်တော်နှင့် အဋ္ဌကထာများ တွင် လာရှိသော ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို ယုံကြည်မှု (အမူလိကသဒ္ဓါ - Blind Faith) ဖြင့် သံသယကင်းရှင်းစွာ လက်ခံထားခြင်းအပေါ်တွင် ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤယုံကြည်မှုစနစ်ကို လေ့လာရာတွင် ဒီဃနိကာယ် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တော်၌ မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးနောက် ဓာတ်တော်ဝေမျှခြင်း မှတ်တမ်းများကို အဓိက အခြေခံထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ အဆိုပါသုတ်တော်တွင် စွယ်တော် ၄ ဆူသာရှိပြီး၊ တာဝတိံသာနတ်ပြည်၊ နဂါးပြည်၊ ဂန္ဓာရတိုင်း နှင့် ကာလိင်္ဂတိုင်းတို့တွင် အသီးသီး ကိန်းဝပ်ကြောင်း အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ဤကျမ်းဂန်လာ အချက်အလက်များသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ သဒ္ဓါတရားကို ပုံဖော်ရာတွင် အဓိကကျသော မဏ္ဍိုင်ဖြစ်လာပြီး၊ လူ့ပြည်တွင် စွယ်တော် ၂ ဆူသာ ရှိသည်ဟူသော သမိုင်းဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ သို့ဖြစ်၍ ဤပြဋ္ဌာန်းချက်အပေါ် အကြွင်းမဲ့ ယုံကြည်ခြင်းသည် ထေရဝါဒ အစဉ်အလာကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် အဓိကကျသော ယုံကြည်မှုစနစ်တစ်ခုအဖြစ် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ တည်တံ့လာခဲ့ပါသည်။
အဆိုပါ ပါဠိတော်လာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို အဋ္ဌကထာဆရာများနှင့် သမိုင်းကျမ်းပြု ပညာရှင်များက ထပ်ဆင့် အတည်ပြု ဖွင့်ဆိုခဲ့ခြင်းကြောင့် မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ အသိအမြင်သည် ပိုမို တင်းကျပ်သော ဘောင်အတွင်းသို့ ရောက်ရှိသွား ခဲ့ပါသည်။ ဆုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အဋ္ဌကထာတွင် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်လာ ဓာတ်တော် ဝေမျှခြင်း အပိုင်းကို အသေးစိတ် ဖွင့်ဆိုထားပြီး၊ ဓာတ်တော်များ၏ အရေအတွက်နှင့် ကိန်းဝပ်ရာ ဌာနများကို ကျမ်းဂန်နှင့်အညီ တိကျစွာ သတ်မှတ်ပေးထားသည်။ ထို့အပြင် သီဟိုဠ်ကျွန်း (သီရိလင်္ကာ) တွင် ရေးသားပြုစုခဲ့သော ဒါဌာဝံသ (Dāṭhāvaṃsa) ကျမ်းနှင့် မဟာဝံသ (Mahāvaṃsa) ကျမ်းတို့တွင်လည်း စွယ်တော်မြတ်များ၏ သမိုင်းကြောင်းကို အဆိုပါ လေးဆူသော ကန့်သတ်ချက်အောက်မှသာ သရုပ်ဖော် ရေးသားခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့မှ ပြုစုထုတ်ဝေသော သာသနာတော်သမိုင်း ကျမ်းများ တွင်လည်း ဤအစဉ်အလာ ဇာတ်ကြောင်း (Traditional Narratives) ကိုပင် တရားဝင် သမိုင်းမှတ်တမ်းအဖြစ် အတည်ပြု လက်ခံထားကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤအထောက်အ ထားများက ဖော်ပြနေသည်မှာ မြန်မာ့လူဘောင်အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ဓာတ်တော်မွေတော် ဆိုင်ရာ သမိုင်းအသိ (Historical Consciousness) သည် မျက်မြင်သက်သေ အထောက်အထားများထက် ဘာသာရေးစာပေများအပေါ်တွင်သာ လုံးလုံးလျားလျား မှီခိုနေကြောင်းကို ပြသနေပါသည်။
ကျမ်းဂန်လာ အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံထားသော ဤ "အမူလိကသဒ္ဓါ" သည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တည်ငြိမ်မှုကို ပေးစွမ်းနိုင်သော်လည်း၊ ခိုင်မာသော သမိုင်းအမှန်တရား (Historical Reality) ကို သိမြင်နားလည်ရန်အတွက်မူ အဟန့်အတားတစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်ပါသည်။ ကျေးဇူးတော်ရှင် မဟာစည်ဆရာတော် ဘုရားကြီး၏ သမ္မာဒိဋ္ဌိကျမ်းများတွင် မှန်ကန်သော အမြင်ရှိရန်အတွက် အကြောင်းအကျိုးကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်နိုင်စွမ်း လိုအပ်ကြောင်း ပြဆိုထားသကဲ့သို့၊ ယုံကြည်မှုသက်သက်ကိုသာ ရှေ့တန်းတင်သောအခါ သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထား များနှင့် မျက်ကွယ်ပြုမိတတ်ပါသည်။ ဘာသာရေး ပညာရှင် ဂျွန်အက်စ်စထရောင်း (John S. Strong) က ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသတွင်း ယုံကြည်မှုများနှင့် နိုင်ငံရေးအရ ပံ့ပိုးမှုများအပေါ် မူတည်၍ တိုးချဲ့ပြောင်းလဲလာခဲ့ကြောင်း သူ၏ ကျမ်းတွင် ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော ကန့်သတ်ချက်ကို အကြွင်းမဲ့ အမှန်တရားအဖြစ် လက်ခံထားခြင်းသည် သမိုင်းဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံး၏ ကျယ်ပြန့် သောအတိုင်းအတာကို မမြင်နိုင်အောင် ကန့်သတ်လိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေ သည် နောင်တစ်ချိန်တွင် ထွက်ပေါ်လာမည့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်အသစ်များ နှင့် တိုက်မိသောအခါ ပြင်းထန်သော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် အခံသဘောမျိုး ဖန်တီးပေးထားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေပါသည်။
မျက်မှောက်ခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ သိပ္ပံနည်းကျ ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော ကန့်သတ်ချက်ကို ခိုင်မာစွာ စိန်ခေါ်လာခဲ့ပါသည်။ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်အတွင်း အသောကမင်းကြီး လက်ထက်မှ စ၍ ကနိသျှမင်းကြီး လက်ထက်တိုင်အောင် တူးဖော်ရရှိသော စေတီ (၉) ဆူမှ အထောက်အထားများသည် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ကြီးမားကျယ်ပြန့်စွာ ဖြန့်ဝေတည်ထားခဲ့ကြောင်းကို လက်တွေ့ကျကျ သက်သေပြနေသည်။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ တရားဝင် အစီရင်ခံစာများတွင် တက္ကသီလာ (Taxila)၊ ဘတ္တိပရိုလု (Bhattiprolu) နှင့် အခြားသော ရှေးဟောင်းစေတီတော်များမှ တူးဖော်ရရှိသော ကျောက်စာများနှင့် ဓာတ်တော်ကြုတ်များအကြောင်းကို အတိအလင်း မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။ အထူးသဖြင့် ဆာ ဂျွန်မာရှယ် (Sir John Marshall) ၏ တက္ကသီလာ တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများအရ ဓာတ်တော်များသည် အနည်းငယ်သာ ရှိသည် မဟုတ်ဘဲ ဒေသအနှံ့အပြားတွင် ပူဇော်ခံထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ဤသိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများ ထွက်ပေါ်လာခြင်းသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ ကန့်သတ်ချက်နှင့် လုံးဝ ကွဲလွဲနေပြီး၊ ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ သမိုင်းကြောင်းကို အသစ်ပြန်လည် ရေးသားရန် တွန်းအားပေးလျက်ရှိပါသည်။
ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များသာမက ကိုလိုနီခေတ် ပြတိုက်မှတ်တမ်း များသည်လည်း ဓာတ်တော်များ အမြောက်အမြား တည်ရှိနေခြင်းကို အခိုင်အမာ သက်သေထူလျက်ရှိသည်။ ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ် ပြတိုက် (V&A Museum) တို့တွင် ထိန်းသိမ်းထားသော ချားလ်စ် မက်ဆန် (Charles Masson) ၏ ဘီဂရမ် (Begram) နှင့် ကဘူးလ် (Kabul) ဒေသ တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများတွင် ရှေးဟောင်း စွယ်တော်မြတ်များနှင့် ဓာတ်တော်အများအပြားကို သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ဆေးမှုများဖြင့် အတည်ပြုထားပါသည်။ ဤတွေ့ရှိချက်များသည် သာမန် အရပ်သတင်းများ မဟုတ်ဘဲ ခေတ်မီနည်းပညာများ (ဥပမာ - Carbon-14 Dating) နှင့် ကျောက်စာပညာ (Epigraphy) တို့ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြု၍ သက်သေပြထားသော အချက်အလက်များ ဖြစ်သည်။ ဂရီဂိုရီ ရှိုပန် (Gregory Schopen) က ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကို လေ့လာရာတွင် စာပေကျမ်းဂန်များသာမက မြေပြင်မှ တူးဖော်ရရှိသော ရုပ်ဝတ္ထုအ ထောက်အထားများကိုပါ ပေါင်းစပ်လေ့လာမှသာလျှင် ပြည့်စုံသော သမိုင်းအမှန်ကို ရရှိနိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း အလေးအနက် တင်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော အချက်သည် ဒေသန္တရ နိုင်ငံရေးအရ ကန့်သတ်ချက်တစ်ခုသာ ဖြစ်နိုင်ပြီး၊ မြေပြင် အထောက်အထားများအရ ဓာတ်တော်များသည် ထို့ထက်မက ကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိနေကြောင်း ခိုင်မာစွာ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါသည်။
ထိုသို့ ရိုးရာကျမ်းဂန်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များအကြား ကွဲလွဲလာမှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအကြား ကြီးမားသော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) ကို ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်။ မိမိတို့ အစဉ်အလာအရ နှစ်ပေါင်းများစွာ ယုံကြည်လာခဲ့သော အချက်အလက်များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေသော ခိုင်မာသည့် မျက်မြင်သက်သေများကို ကြုံတွေ့ရချိန်တွင် လူထုအတွင်း စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ (Psychological discomfort) နှင့် သံသယများ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာလေ့ ရှိသည်။ လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory) အရ လူတစ်ဦးသည် မိမိ၏ မူလယုံကြည်ချက်နှင့် လုံးဝ ဆန့်ကျင်နေသော သတင်းအချက်အလက်သစ် တစ်ခုကို လက်ခံရရှိချိန်တွင် ပြင်းထန်သော စိတ်ဖိစီးမှုကို ခံစားရပြီး ယင်းကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် သတင်းအသစ်ကို ငြင်းပယ်ခြင်း သို့မဟုတ် မူလယုံကြည်ချက်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းဟူသော လမ်းစဉ်နှစ်ခုအနက်မှ တစ်ခုကို ရွေးချယ်လေ့ရှိကြောင်း ပြဆိုထားပါသည်။ လက်တွေ့တွင်လည်း မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာဝင် များအနေဖြင့် စေတီ ၉ ဆူမှ တူးဖော်တွေ့ရှိရသော သွားတော်အသစ်များကို တွေ့မြင်ရချိန်တွင် ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော ယုံကြည်ချက်နှင့် တိုက်မိကာ၊ ဤအသစ်တွေ့ရှိသော ဓာတ်တော်များသည် အတုအယောင်များလော ဟူသော သံသယများ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ သီအိုရီအရ တိကျစွာ ရှင်းပြနိုင်သော ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း၏ သရုပ်သကန်ပင် ဖြစ်ပါသည်။
ဤယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းကို ရင်ဆိုင်ရာတွင် အသိဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ်နိုင်သော "အာကာရဝတီသဒ္ဓါ (Reasoned Faith)" သို့ ကူးပြောင်းရန် လိုအပ်ကြောင်း မြန်မာဆရာတော်ကြီးများက လမ်းညွှန်တော်မူခဲ့ကြသည်။ ကျေးဇူးတော် ရှင် လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီး၏ ဓမ္မဒီပနီကျမ်းတွင် အမှန်တရားကို ရှာဖွေရာ၌ မျက်ကန်းယုံကြည်မှုဖြင့် မဟုတ်ဘဲ၊ ဓမ္မနှင့် သမိုင်းကြောင်းကို ပိုင်းခြားသိမြင်နိုင်သော အသိဉာဏ် (ပညာ) ဖြင့် ချဉ်းကပ်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း မိန့်ဆိုထားပါသည်။ ထို့အတူ မင်းကွန်းဆရာတော်ဘုရားကြီးကလည်း သာသနာရေးရာ ကိစ္စရပ်များတွင် အထောက် အထား ခိုင်လုံမှု၏ အရေးပါပုံကို အလေးပေး ဟောကြားခဲ့သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခြင်းကို ဗုဒ္ဓဘာသာအား ခြိမ်းခြောက်မှုအဖြစ် မမြင်သင့်ဘဲ၊ ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော် မည်မျှ ကျယ်ပြန့်စွာ ထွန်းကားခဲ့ကြောင်းကို သက်သေပြသည့် အခွင့်အရေးတစ်ရပ်အဖြစ် ရှုမြင်သင့်ပါသည်။ အမူလိကသဒ္ဓါမှ အာကာရဝတီသဒ္ဓါသို့ ကူးပြောင်းနိုင်မှသာလျှင် ခေတ်သစ် အထောက်အထားများကို လက်ခံနိုင်ပြီး သဒ္ဓါတရား ပိုမို ခိုင်မာလာမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော် မြေပြင်အခြေအနေတွင် ဤသို့ ကူးပြောင်းနိုင်ရန်အတွက် သာသနာရေး အာဏာပိုင်များ၏ စနစ်ကျသော လမ်းညွှန်မှု လွန်စွာ လိုအပ်လျက်ရှိပါသည်။
ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရာတွင် သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများ၏ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု (Information Management) အားနည်းခြင်းသည် ပြဿနာကို ပိုမို ကြီးထွားစေသော အဓိက အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပါ သည်။ သမိုင်းအထောက်အထား အသစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် ယင်းအချက် အလက်များကို လူထုထံ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ရှင်းလင်းပြသခြင်း မရှိဘဲ လျစ်လျူရှု ဖုံးကွယ်ထားခြင်း သို့မဟုတ် ငြင်းပယ်ခြင်းသည် အဖွဲ့အစည်းများ၏ ဆက်သွယ်ရေး စီမံခန့်ခွဲမှု ပျက်ကွက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) အရ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုသည် အကျပ်အတည်းကာလအတွင်း မိမိ၏ ပရိသတ်ထံသို့ သတင်းအချက်အလက်များကို ရှင်းလင်းမှန်ကန်စွာ၊ အချိန်မီ ထုတ်ပြန်ခြင်းဖြင့်သာ ယုံကြည်မှုကို ထိန်းသိမ်းနိုင်မည်ဟု အတိအလင်း သတ်မှတ်ထားသည်။ လက်ရှိ မြန်မာနိုင်ငံရှိ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် သာသနာရေး အာဏာပိုင်များတွင် အဆိုပါ တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို ကျမ်းဂန်များနှင့် မည်သို့ ချိန်ထိုးရမည်ကို လူထုအား ရှင်းပြနိုင်စွမ်း အားနည်းနေသေးကြောင်း တွေ့ရသည်။ ဤသို့ နှုတ်ဆိတ်နေခြင်းသည် လူထုအတွင်း သံသယများကို ပိုမို မြင့်မားလာစေပြီး၊ ဘာသာရေး အာဏာပိုင်များအပေါ် ယုံကြည်မှု ကျဆင်းလာစေရန် တွန်းအားပေးလျက်ရှိပါသည်။
အဖွဲ့အစည်းများအနေဖြင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲရာတွင် အနောက်တိုင်း စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီများသာမက ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" ခေါ် နည်းပရိယာယ် ကြွယ်ဝမှုကိုပါ ပေါင်းစပ်အသုံးပြုရန် အထူးလိုအပ်ပါသည်။ ပီတာ ဒရက်ကာ (Peter Drucker) ၏ ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီများတွင် အဖွဲ့အစည်းတွင်း ဆက်သွယ်ရေးသည် ပြဿနာဖြေရှင်းခြင်း၏ အဓိက သော့ချက်ဖြစ်ကြောင်း ပြဆိုထား သကဲ့သို့၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရှုထောင့်မှလည်း အမှန်တရားကို တင်ပြရာတွင် နားထောင်သူ၏ ဉာဏ်ရည်နှင့် အခြေအနေအပေါ် မူတည်၍ သင့်လျော်သော နည်းလမ်းကို အသုံးပြုရမည် ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော ကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက်နှင့် တူးဖော်တွေ့ရှိရသော စေတီ ၉ ဆူမှ သမိုင်းအထောက်အထားများကို အပြိုင်ထားကာ (Mutual Complementarity အနေဖြင့်) လူထုကို ဥပါယကောသလ္လဖြင့် ရှင်းလင်း ဟောကြားရန် လိုအပ်သည်။ ဤသို့ လုပ်ဆောင်ခြင်းသည် အထောက်အထားများကို ငြင်းပယ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ကျမ်းဂန်သည် မူလယုံကြည်မှု အုတ်မြစ်ဖြစ်ပြီး ရှေးဟောင်း သုတေသနသည် ယင်းအုတ်မြစ်ကို ပိုမိုခိုင်မာစေသော သက်သေများဖြစ်ကြောင်း လူထုအား နားလည်စေမည် ဖြစ်ပါသည်။
ဒစ်ဂျစ်တယ် ခေတ်ကာလတွင် သတင်းအချက်အလက် စီးဆင်းမှု မြန်ဆန် လာခြင်းက ဤအကျပ်အတည်းကို ပိုမို ထိလွယ်ရှလွယ်သော အခြေအနေသို့ တွန်းပို့လျက် ရှိပါသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်အသစ်များသည် အင်တာနက်နှင့် လူမှုကွန်ရက် မီဒီယာများမှတစ်ဆင့် လူထုထံသို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနေပြီး၊ သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများဘက်မှ တရားဝင် ရှင်းလင်းချက် မရှိသောအခါ သတင်းမှားများနှင့် အစွန်းရောက် ဝေဖန်မှုများ နေရာယူလာလေ့ရှိသည်။ သုတေသီ ရစ်ချတ် ဂွမ်ဘရစ်ချ် (Richard Gombrich) က ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ခေတ်သစ် ကမ္ဘာ့အပြောင်း အလဲများနှင့် ရင်ဆိုင်ရာတွင် မိမိ၏ မူလဓမ္မကို မပယ်စွန့်ဘဲ ခေတ်နှင့်အညီ တုံ့ပြန်နိုင်စွမ်း ရှိရန် လိုအပ်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် တူးဖော်တွေ့ရှိရသော စေတီ ၉ ဆူမှ အချက်အလက်များကို ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများက ကြိုတင်လေ့လာပြီး၊ လူထုထံသို့ စနစ်တကျ ချပြနိုင်မည့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု မူဝါဒ (Information Management Policy) တစ်ရပ် မရှိမဖြစ် လိုအပ်လာပါသည်။ ဤမူဝါဒ မရှိပါက လူထု၏ ယုံကြည်မှုသည် မှားယွင်းသော လမ်းကြောင်းများပေါ်သို့ ရောက်ရှိသွားနိုင်ပြီး၊ သာသနာတော်၏ ရေရှည် တည်တံ့ခိုင်မြဲမှုကိုပါ ထိခိုက်လာနိုင်ပါသည်။
ဤသုတေသနတွင် အဓိက အသုံးပြုမည့် Case Studies များဖြစ်သော "စေတီ (၉) ဆူ" ၏ အချက်အလက်များသည် ဤအကျပ်အတည်းကို လက်တွေ့ကျကျ သရုပ်ခွဲရန်အတွက် အကောင်းဆုံးသော ပထမတန်းစား အရင်းအမြစ်များ (Primary Data) ဖြစ်ပါသည်။ အသောကမင်းကြီးနှင့် ကနိသျှမင်းကြီးတို့ လက်ထက် တည်ထားခဲ့သော အဆိုပါ စေတီများမှ တွေ့ရှိချက်များသည် ကျမ်းဂန်လာ အချက်အလက်များနှင့် မည်သို့ ကွဲလွဲနေကြောင်း၊ ထိုကွဲလွဲချက်များကို လူထုထံ ချပြရာတွင် အဖွဲ့အစည်းများ မည်သို့ လစ်ဟာခဲ့ကြောင်းကို သုတေသနပြု ဖော်ထုတ်သွားမည် ဖြစ်သည်။ မဇ္ဈိမနိကာယ် အဋ္ဌကထာဖြစ်သော ပပဉ္စသူဒနီ ကျမ်းတွင် သမိုင်းဖြစ်စဉ်များကို မှတ်တမ်းတင်ရာ၌ မျက်မြင်သက်သေနှင့် နှုတ်ဆင့်ကမ်း ယုံကြည်မှုတို့အကြား ကွဲလွဲနိုင်ခြေရှိကြောင်းကို သတိပေးထားပါသည်။ ဤအချက်ကို ထောက်ရှုပါက စေတီ ၉ ဆူမှ အချက်အလက်များ သည် ရှေးဟောင်းသုတေသန ရှုထောင့်မှသာမက၊ ပိဋကတ်တော်လာ အယူအဆများနှင့်ပါ ချိတ်ဆက် သုံးသပ်နိုင်သော ခိုင်မာသည့် သက်သေများ ဖြစ်လာပါသည်။ ဤ Case Studies များကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းကို မည်သို့ ဖြေရှင်းရမည်ဟူသော လက်တွေ့ကျသည့် အဖြေကို ရှာဖွေနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
သို့ပါ၍ အသစ်ရှာဖွေတွေ့ရှိသော ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ ကို အခြေခံ၍ လူထု၏ မျက်ကန်းယုံကြည်မှု (အမူလိကသဒ္ဓါ) မှ အသိဉာဏ်အခြေခံသော ယုံကြည်မှု (အာကာရဝတီသဒ္ဓါ) သို့ ကူးပြောင်းပေးနိုင်မည့် လက်တွေ့အသုံးချ မော်ဒယ်တစ်ခု တည်ဆောက်ရန် လွန်စွာ အရေးတကြီး လိုအပ်လျက်ရှိပါသည်။ ဤသုတေသနသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ အဆုံးအမ (Traditional Texts) နှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (Archaeological Evidence) ကို အပြန်အလှန် ချိန်ထိုးလေ့လာကာ၊ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်သော ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများကို ထိရောက်စွာ ဖြေရှင်းပေးနိုင်မည့် "အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ် (Crisis Mitigation Model)" ကို ဖော်ထုတ်သွား မည် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဖော်ထုတ်ရာတွင် လူထု၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများကို သီအိုရီအရ နားလည်နိုင်ရန် လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory) ကို အသုံးပြု၍ သရုပ်ခွဲမည် ဖြစ်ပါသည်။ ထို့အပြင် ယင်းအကျပ်အတည်းကို လက်တွေ့ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရာတွင် အဖွဲ့အစည်းများ၏ သတင်းထုတ်ပြန်မှု အခန်းကဏ္ဍကို ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) နှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ 'ဥပါယကောသလ္လ' နည်းလမ်းတို့ကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ် (Contextualize) ကာ လေ့လာသွားမည် ဖြစ်သည်။ ဤမော်ဒယ်သည် ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများအတွက် သမိုင်းအထောက်အထား အသစ်များကို လူထုထံ ချပြရာတွင် အသုံးပြုနိုင်မည့် အားကောင်းသော လက်နက်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဟု ယုံကြည်ပါသည်။
ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းဇာတ်ကြောင်းများနှင့် ဆန့်ကျင်နေပုံရသော ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများ ထွက်ပေါ်လာခြင်းသည် ယုံကြည်မှု (သဒ္ဓါတရား) နှင့် လက်တွေ့ကျသော အသိပညာ (Empirical Knowledge) အကြား ကြီးမားသော တင်းမာမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်။ ဤတင်းမာမှုကို စနစ်တကျ မဖြေရှင်းနိုင်သောအခါ လူထုအတွင်း ရှုပ်ထွေးမှုများ၊ အငြင်းပွားမှုများနှင့် ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ (Crisis of Faith) ကို ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်။ မြန်မာ့ထေရဝါဒ အသိုင်းအဝိုင်းတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုသည် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်လာ 'စွယ်တော် ၄ ဆူ' ဟူသော ပြဋ္ဌာန်းချက်အပေါ်တွင်သာ အကြွင်းမဲ့ အခြေခံထားသည်။ သို့သော် မျက်မှောက်ခေတ် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) နှင့် ဗြိတိသျှပြတိုက် မှတ်တမ်းများအရ တက္ကသီလာ အပါအဝင် စေတီ (၉) ဆူမှ ဓာတ်တော်များကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် တူးဖော်တွေ့ရှိလာရသည်။ ဤသို့ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ခိုင်မာသော သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များအကြား ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံမှုသည် ပုံမှန်ဘာသာရေး အငြင်းပွားမှုတစ်ခုအဆင့်မှ ကျော်လွန်ကာ၊ အများပြည်သူ၏ ဘာသာရေးအာဏာပိုင်များအပေါ် ယုံကြည်ကိုးစားမှုကိုပါ ခြိမ်းခြောက်လာသည့် ပြဿနာတစ်ရပ် ဖြစ်လာပါသည်။
ဤသုတေသနသည် ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ထွက်ပေါ်လာနေသော သမိုင်း အထောက်အထား အသစ်များအကြား ဟာကွက်ကို အဓိကထား ဖြေရှင်းမည်ဖြစ်ပြီး၊ ဤဟာကွက်သည် အများပြည်သူအကြား မသေချာမရေရာမှုများကို မြင့်တက်လာစေ ပါသည်။ (This study addresses the gap between traditional belief and emerging historical evidence, which has led to increasing public uncertainty.) ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသော အဓိက အကြောင်းရင်းမှာ အထောက်အထား သစ်များ ထွက်ပေါ်လာခြင်း သက်သက်ကြောင့် မဟုတ်ဘဲ၊ သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်း များ၏ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု (Information Management) အားနည်းခြင်းနှင့် တွေ့ရှိချက်များကို ကျမ်းဂန်နှင့်အညီ ချိန်ထိုးရှင်းပြနိုင်စွမ်း (Interpretation) ပျက်ကွက်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယခင်သုတေသန လေ့လာချက်များသည် ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ သမိုင်းပြုစုမှုများနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို လေ့လာခဲ့ကြသော်လည်း၊ ဤတွေ့ရှိချက်များသည် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုအပေါ် မည်သို့ သက်ရောက်မှုရှိကြောင်းနှင့် ယင်းကို တုံ့ပြန်ရန်အတွက် သတင်းအချက်အလက် များကို မည်သို့ စီမံခန့်ခွဲရမည်ဟူသောအချက်ကို စနစ်တကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာထားသည့် သုတေသန လုံးဝ မရှိသေးပါ။ (Although previous studies have examined relic historiography and archaeological findings, no study has systematically analyzed how these findings impact public faith and how information is managed in response.)
ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနသည် အောက်ပါ ရှုထောင့် (၃) ရပ်ဖြင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အရေးပါမှု (Significance of the Study) ရှိပါသည်-
၁။ Academic Significance: သမိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားနှင့် ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုအကြား ပဋိပက္ခကို Crisis Communication သီအိုရီဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်သစ်ကို ဖော်ဆောင်ပေးမည် ဖြစ်သည်။
၂။ Social Significance: လူထု၏ စိုးရိမ်ပူပန်မှုများကို ဖြေရှင်းပေးနိုင်ပြီး၊ မျက်ကန်းယုံကြည်မှုမှ အသိဉာဏ်အခြေခံသော ယုံကြည်မှုသို့ ကူးပြောင်းနိုင်မည့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ တည်ငြိမ်မှုကို အထောက်အကူပြုမည် ဖြစ်သည်။
၃။ Policy Significance: သာသနာရေး အာဏာပိုင်များနှင့် ပြတိုက်များအတွက် သတင်းအချက်အလက် ထုတ်ပြန်ရာတွင် အသုံးပြုနိုင်မည့် မူဝါဒရေးရာ မော်ဒယ်တစ်ခုကို ပံ့ပိုးပေးမည် ဖြစ်သည်။
အချုပ်အားဖြင့် ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော်၊ ဤသုတေသနသည် ထေရဝါဒ ရိုးရာသဒ္ဓါ တရားကို မပျက်စီးစေဘဲ ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျ တွေ့ရှိချက်များနှင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်နိုင်ရေးအတွက် လမ်းပြပေးမည့် သုတေသနတစ်ရပ်အဖြစ် ကြီးမားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အရေးပါမှု (Significance of the Study) ရှိပါသည်။ လက်ရှိ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ နယ်ပယ်တွင် ကျမ်းဂန်လာ သမိုင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက် အထားများကို သီးခြားစီ လေ့လာသော ကျမ်းများရှိသော်လည်း၊ ယင်းနှစ်ခု တိုက်မိချိန် တွင် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို "သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု" ရှုထောင့်မှ ဖြေရှင်းထားသော ကျမ်းစာများ လုံးဝ လစ်ဟာနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ဤသုတေ သနသည် ထိုလစ်ဟာနေသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွက်လပ် (Academic Gap) ကို ဖြည့်ဆည်းပေးမည် ဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၊ သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန နှင့် ပြတိုက်မှူးများအတွက် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် အသုံးပြုနိုင်မည့် လက်တွေ့ကျသော မူဝါဒရေးရာ လမ်းညွှန်ချက်များကို ပံ့ပိုးပေးနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနသည် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုကို ရေရှည်တည်တံ့စေရန်နှင့် သာသနာတော် သန့်ရှင်းတည်တံ့ခိုင်မြဲရေးအတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာစွာ တင်ပြအပ်ပါသည်။
1.3 Research Questions
ဤသုတေသနသည် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြား ကွဲလွဲချက်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ယုံကြည်မှုအကျပ် အတည်း ကို စနစ်တကျ ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် အောက်ပါ သုတေသနမေးခွန်း (၃) ခုကို အဓိက အခြေခံ၍ လေ့လာဆန်းစစ်ထားပါသည်-
၁.၃.၁။ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များနှင့် ရိုးရာသမိုင်း မှတ်တမ်းများအကြား ကွဲလွဲချက်များသည် အများပြည်သူ၏ ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုကို မည်သို့ သက်ရောက်မှု ရှိစေသနည်း။
၁.၃.၂။ အများပြည်သူ၏ တုံ့ပြန်မှုကို ပုံဖော်ရာတွင် ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်း များ၏ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုသည် မည်သို့သော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသနည်း။
၁.၃.၃။ မျက်မှောက်ခေတ် သမိုင်းအထောက်အထားများနှင့် ထေရဝါဒ ရိုးရာ ယုံကြည်မှုတို့အကြား ပဋိပက္ခကို လျော့ပါးစေရန် မည်သည့် အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ်က အသင့်လျော်ဆုံး ဖြစ်သနည်း။
1.4 Objectives of the Research
အထက်ဖော်ပြပါ သုတေသနမေးခွန်းများကို တိကျစွာ ဖြေဆိုနိုင်ရန်နှင့် သုတေသန၏ အဓိက ပန်းတိုင်သို့ အောင်မြင်စွာ ရောက်ရှိရန်အတွက် အောက်ပါ ရည်ရွယ်ချက် (၃) ရပ်ကို ချမှတ်ထားပါသည်-
၁.၄.၁။ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များနှင့် ရိုးရာသမိုင်း မှတ်တမ်းများအကြား ကွဲလွဲချက်များက အများပြည်သူ၏ ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုအပေါ် မည်သို့ သက်ရောက်မှုရှိကြောင်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန်။
(To analyze how conflicting historical findings affect public religious belief.)
၁.၄.၂။ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ပုံဖော်ရာတွင် ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု အခန်းကဏ္ဍကို အကဲဖြတ် ဆန်းစစ်ရန်။
(To evaluate the role of information management in shaping public response to newly discovered relics.)
၁.၄.၃။ မျက်မှောက်ခေတ် သမိုင်းအထောက်အထားများနှင့် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုတို့အကြား ပဋိပက္ခကို လျော့ပါးစေမည့် အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ်တစ်ခုကို တည်ဆောက်ရန်။
(To construct an appropriate crisis mitigation model that harmonizes modern historical evidence with traditional Theravada faith.)
1.5 Scope of the Research
ကန့်သတ်ချက် (Limitation of the Study): ဤသုတေသနသည် ဓာတ်တော်များ၏ အကြွင်းမဲ့ စစ်မှန်မှုကို အဆုံးအဖြတ်ပေးရန် ကြိုးပမ်းမည်မဟုတ်ဘဲ၊ ၎င်းတို့အပေါ် ကောက်ယူသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များနှင့် အများပြည်သူ ယုံကြည်မှု အပေါ် သက်ရောက်မှုများကိုသာ အဓိကထား လေ့လာမည် ဖြစ်ပါသည်။
(This study does not attempt to determine the ultimate authenticity of relics but focuses on their interpretation and impact on public belief.)
ဤသုတေသနသည် တိကျခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဘောင်အတွင်းမှ လေ့လာဆန်းစစ်နိုင်ရန်နှင့် ချမှတ်ထားသော သုတေသန၏ ရည်ရွယ်ချက်များကို အောင်မြင်စွာ အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန်အတွက် အောက်ပါ သုတေသနနယ်ပယ် (၅) ရပ်ဖြင့် ကန့်သတ် ပိုင်းခြားထားပါသည်-
1.5.1 Scope of Content (အကြောင်းအရာ နယ်ပယ်):
သုတေသန၏ အဓိက အကြောင်းအရာအဖြစ် ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်လာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များ (ဥပမာ - မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၊ ဒါဌာဝံသကျမ်း နှင့် သာသနာတော်သမိုင်း များ) မှ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများကို တစ်ဖက်၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်အတွင်း တူးဖော်ရရှိသော စေတီ (၉) ဆူမှ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ (ASI အစီရင်ခံစာများ၊ ဗြိတိသျှပြတိုက်နှင့် V&A ပြတိုက် မှတ်တမ်းများ) ကို အခြားတစ်ဖက်ထား၍ တိုက်ရိုက် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာမည် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို သီအိုရီအရ သရုပ်ခွဲရန် လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory) ကို လည်းကောင်း၊ အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ် တည်ဆောက်ရန် ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) နှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" သဘောတရားတို့ကို လည်းကောင်း ပေါင်းစပ်လေ့လာမည့် အကြောင်းအရာများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါသည်။
1.5.2 Scope of Variables (ပြောင်းလဲကိန်း နယ်ပယ်):
ဤသုတေသနတွင် လွတ်လပ်သော ပြောင်းလဲကိန်း (Independent Variable) အဖြစ် "အသစ်ရှာဖွေတွေ့ရှိသော ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံ" ကို သတ်မှတ် ထားပါသည်။ မှီခိုပြောင်းလဲကိန်း (Dependent Variable) အဖြစ် "လူထု၏ ယုံကြည်မှု ဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) နှင့် အဖွဲ့အစည်းများအပေါ် ယုံကြည်မှု ပြောင်းလဲလာသည့် အခြေအနေ" ကို သတ်မှတ်လေ့လာမည် ဖြစ်ပါသည်။
1.5.3 Scope of Key Informants/Population (အဓိက သတင်းအချက်အလက် အရင်းအမြစ် နယ်ပယ်):
ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းလေ့လာမှု (Qualitative Documentary Research) ပုံစံကိုသာ အသုံးပြုမည် ဖြစ်သောကြောင့် ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ထိလွယ်ရှလွယ်သော ကိစ္စရပ်များတွင် ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပ တရားကို လက်ကိုင်ထားကာ လူပုဂ္ဂိုလ်များကို အင်တာဗျူးခြင်း (In-Depth Interviews) သို့မဟုတ် အုပ်စုဖွဲ့ဆွေးနွေးခြင်း (Focus Group Discussions) များ လုံးဝ ပြုလုပ်မည် မဟုတ်ပါ။ သုတေသနအတွက် အဓိက သတင်းအချက်အလက် အရင်းအမြစ်များ (Key Informants/ Documents) အဖြစ် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ တရားဝင် အစီရင်ခံစာ များ၊ ကိုလိုနီခေတ် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများ၊ ပိဋကတ်တော်၊ အဋ္ဌကထာကျမ်းများနှင့် ခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာတမ်းများကိုသာ အဓိကထား အသုံးပြုမည် ဖြစ်ပါသည်။
1.5.4 Scope of Area (ပထဝီဝင် ဧရိယာ နယ်ပယ်):
ပထဝီဝင်နယ်ပယ်အနေဖြင့် အသောကမင်းကြီးမှ ကနိသျှမင်းကြီးအထိ သမိုင်းဝင် ဓာတ်တော်များ ဖြန့်ဝေတည်ထားခဲ့သော အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ဒေသများရှိ စေတီ (၉) ဆူ၏ တူးဖော်မှု ဧရိယာများကို သမိုင်းဆိုင်ရာ လေ့လာမှု ဧရိယာအဖြစ် သတ်မှတ်ပါသည်။ အဆိုပါ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ၏ ရိုက်ခတ်မှုကို ခံရသော နေရာဒေသအနေဖြင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အထွန်းကားဆုံးဖြစ်သည့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု နယ်ပယ်ကို အဓိကထား လေ့လာမည် ဖြစ်ပါသည်။
1.5.5 Scope of Time (အချိန်ကာလ နယ်ပယ်):
သုတေသန၏ အချိန်ကာလ နယ်ပယ်ကို အပိုင်း (၂) ပိုင်း ခွဲခြားသတ်မှတ် ထားပါသည်။ သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အချိန်ကာလ (Historical Timeframe) အနေဖြင့် ဘီစီ (၃) ရာစု (အသောကမင်းကြီး လက်ထက်) မှ အေဒီ (၂) ရာစု (ကနိသျှမင်းကြီး လက်ထက်) အတွင်းရှိ ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှုနှင့် စေတီတည်ထားမှု သမိုင်းကို လေ့လာမည် ဖြစ်သည်။ သုတေသန ပြုလုပ်မည့် အချိန်ကာလ (Research Period) အနေဖြင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်း အချက်အလက် ကောက်ယူခြင်း၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းနှင့် ကျမ်းပြုစုခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်များကို အပြီးသတ် ဆောင်ရွက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
1.6 Research Propositions
ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ လေ့လာမှုဖြစ်သဖြင့် ကိန်းဂဏန်းအခြေခံ အဆိုကြမ်းများထက် အောက်ပါ သုတေသန အဆိုပြုချက် (Propositions) ကို အခြေခံ၍ ဆန်းစစ်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်- "အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းသည် သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခြင်း ကိုယ်နှိုက်ကြောင့်ထက်၊ ယင်းအထောက်အထားများကို ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းများက သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲမှားခြင်း (Information Mismanagement) ကြောင့် ပိုမို ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်။" (Public faith crisis is more strongly influenced by information mismanagement than by the emergence of new historical evidence.)
သို့ရာတွင် ဤလေ့လာမှုသည် "ဝီမံသိတဗ္ဗံ" ဟူသော စူးစမ်း စစ်ဆေးခြင်းနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Exploratory and analytical in nature) ကို အခြေခံလျက်၊ သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများနှင့် ကျမ်းဂန်လာ အချက်အလက် များအကြား အပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှုကို သရုပ်ခွဲလေ့လာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ (This qualitative documentary research does not formulate statistical hypotheses. The study is exploratory and analytical in nature.)
1.7 Definitions of Terms
ဤသုတေသနကျမ်းကြီးတွင် အသုံးပြုထားသော အဓိကဝေါဟာရများအား သဘောတရားပိုင်းဆိုင်ရာ (Conceptual Definition) နှင့် လက်တွေ့အသုံးချမှုပိုင်းဆိုင်ရာ (Operational Definition) အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားပြဆိုအပ်ပါသည်-
၁။ Crisis of Faith (ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း): သဘောတရားအရ ရိုးရာယုံကြည်ချက်တစ်ခုသည် ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားသစ်များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေချိန်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြင်းထန်သည့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသည့် ကန့်သတ်ချက်သည် စေတီ ၉ ဆူမှ တူးဖော်တွေ့ရှိရသော စွယ်တော်အထောက်အထားများနှင့် တိုက်မိချိန်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအကြား ဖြစ်ပေါ်လာသော သံသယနှင့် စိုးရိမ်ပူပန်မှုကို ရည်ညွှန်းပါ သည်။
၂။ Information Management (သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲခြင်း): သဘောတရားအရ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုသည် ပရိသတ်ထံသို့ သတင်းအချက်အလက်များကို စနစ်တကျ၊ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ထုတ်ပြန်ရှင်းလင်းသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ သာသနာရေးအာဏာပိုင်များက ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိ ချက်များကို လျစ်လျူရှုခြင်းမပြုဘဲ၊ ဥပါယကောသလ္လဖြင့် လူထုအား ရှင်းလင်း ဟောကြားသည့် စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၃။ Traditional Narratives (ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများ): သဘောတရားအရ မျိုးဆက်တစ်ဆက်မှ တစ်ဆက်သို့ ကျမ်းဂန်စာပေများနှင့် နှုတ်ရာဇဝင်များမှတစ်ဆင့် လက်ဆင့်ကမ်း သယ်ဆောင်လာသော သမိုင်းဇာတ်ကြောင်းများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် ဒါဌာဝံသ စသော ကျမ်းများအပေါ် အခြေခံ၍ စွယ်တော်မြတ် ၄ ဆူသာရှိသည်ဟု လက်ခံထားသော သမိုင်းအမြင်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၄။ Archaeological Evidence (ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထား): သဘောတရားအရ အတိတ်ကာလ လူသားတို့၏ လှုပ်ရှားမှုများကို သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်မှုများမှ ရရှိလာသော ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ASI အစီရင်ခံစာများ၊ ဗြိတိသျှနှင့် V&A ပြတိုက် မှတ်တမ်းများ တွင် ဖော်ပြထားသော စေတီ (၉) ဆူမှ တူးဖော်တွေ့ရှိရသည့် သမိုင်းမှတ်တမ်းများကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၅။ Amulika Saddha (အမူလိကသဒ္ဓါ / မျက်ကန်းယုံကြည်မှု): သဘောတရားအရ အကြောင်းအကျိုး ဆင်ခြင်သုံးသပ်မှု မပါဝင်ဘဲ သူတစ်ပါးပြောစကား သို့မဟုတ် အစဉ်အလာကို အကြွင်းမဲ့ လက်ခံသော ယုံကြည်မှုကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှု အရ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းမပြုဘဲ ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူကိုသာ တစ်ခုတည်းသော အမှန်တရားအဖြစ် စွဲကိုင်ထားသည့် လူထု၏ ယုံကြည်မှုအခြေအနေကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၆။ Akaravati Saddha (အာကာရဝတီသဒ္ဓါ / အသိဉာဏ်အခြေခံသော ယုံကြည်မှု): သဘောတရားအရ ခိုင်မာသော အထောက်အထားနှင့် အကြောင်းအကျိုးကို ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ်ပြီးမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ခိုင်မြဲသည့် ယုံကြည်မှုကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ တူးဖော်ရရှိသော စွယ်တော်အထောက်အထားသစ်များသည် သာသနာတော် ကျယ်ပြန့်မှု၏ သက်သေအဖြစ် နားလည်လက်ခံနိုင်စွမ်းရှိသော ဉာဏ်ယှဉ် သော ယုံကြည်မှုကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၇။ Cognitive Dissonance (သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ): သဘောတရားအရ လူတစ်ဦးသည် ကွဲလွဲနေသော သတင်းအချက်အလက် နှစ်ခုကို တစ်ပြိုင်နက် လက်ခံရရှိ ချိန်တွင် ခံစားရသော စိတ်ဖိစီးမှုနှင့် မလုံခြုံမှုကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ရိုးရာကျမ်းဂန်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထား တိုက်မိချိန်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ခံစားရသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၈။ Crisis Communication (အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး): သဘောတရားအရ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုသည် အကျပ်အတည်းဖြစ်ချိန်တွင် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှု နည်းပါးစေရန် သတင်းအချက်အလက်များကို မဟာဗျူဟာကျကျ ထုတ်ပြန်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဓာတ်တော်အသစ်များ ထွက်ပေါ် လာချိန်တွင် သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းများက လူထုကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ရှင်းလင်းတင်ပြသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၉။ Upaya-kosalla (ဥပါယကောသလ္လ / နည်းပရိယာယ် ကြွယ်ဝမှု): သဘောတရားအရ အခြေအနေ၊ အချိန်အခါနှင့် နားထောင်သူ၏ ဉာဏ်ရည်အပေါ် မူတည်၍ အသင့်တော်ဆုံးနည်းလမ်းဖြင့် အမှန်တရားကို တင်ပြနိုင်စွမ်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များကို ကျမ်းဂန် နှင့် မဆန့်ကျင်စေဘဲ အများပြည်သူ နားလည်လက်ခံနိုင်အောင် ရှင်းလင်းဟောကြားသည့် စီမံခန့်ခွဲမှု ကျွမ်းကျင်မှုကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၁၀။ Crisis Mitigation Model (အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ်): သဘောတရားအရ ပြဿနာတစ်ရပ်ကို လျော့ပါးသက်သာစေရန်နှင့် ရေရှည်ဖြေရှင်းနိုင်ရန် တည်ဆောက်ထားသော စနစ်ကျသည့် လုပ်ငန်းစဉ်မူဘောင်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့ အသုံးချမှုအရ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းရန် သီအိုရီများနှင့် ဥပါယကောသလ္လကို ပေါင်းစပ်တည်ဆောက်ထားသော ဤသုတေသန၏ အဓိက ရလဒ်မူဘောင်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၁၁။ Dhatu / Relic (ဓာတ်တော်): သဘောတရားအရ ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်များ၏ ကျန်ရစ်သော ခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်း သို့မဟုတ် အကြွင်းအကျန် များကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဤသုတေသနတွင် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ ရုပ်ကလာပ်တော်မှ ကြွင်းကျန်ရစ်သော သွားတော်မြတ်နှင့် အရိုးဓာတ်တော်များကို အဓိက ရည်ညွှန်းပါသည်။
၁၂။ Dathadhatu / Tooth Relic (စွယ်တော်မြတ်): သဘောတရားအရ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော် (အထူးသဖြင့် စွယ်တော်) များကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တွင် ပြဆိုထားသော ၄ ဆူသော စွယ်တော်များနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုမှ ရရှိသော အခြားသော သွားတော်မြတ်များကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၁၃။ Saririka Dhatu (သာရီရိက ဓာတ်တော်): သဘောတရားအရ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ခန္ဓာကိုယ်တော်မှ တိုက်ရိုက် ကြွင်းကျန်ရစ်သော အစိတ်အပိုင်းများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ASI အစီရင်ခံစာများတွင် တွေ့ရှိရသော စေတီ ၉ ဆူမှ တူးဖော်ရရှိသည့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အရိုး၊ သွား ဓာတ်တော်များကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၁၄။ Paribhogika Dhatu (ပရိဘောဂိက ဓာတ်တော်): သဘောတရားအရ မြတ်စွာဘုရားရှင် သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်က အသုံးပြုခဲ့သော အသုံးအဆောင် ပစ္စည်းများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များတွင် ပါဝင်လေ့ရှိသော သပိတ်တော်၊ သင်္ကန်းတော်စသည့် အထောက်အထားများကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၁၅။ Uddesika Dhatu (ဥဒ္ဒေသိက ဓာတ်တော်): သဘောတရားအရ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို ရည်မှန်း၍ ပူဇော်ရန် ဖန်တီးတည်ထားအပ်သော ရုပ်ပွားတော်၊ စေတီတော်များကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဓာတ်တော်များ ကိန်းဝပ်ရာ ဌာနအဖြစ် တည်ထားကိုးကွယ်သော အိန္ဒိယတိုက်ငယ်ရှိ သမိုင်းဝင် စေတီတော်များကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၁၆။ Reliquary / Casket (ဓာတ်တော်ကြုတ်): သဘောတရားအရ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းသိမ်းဆည်းရာ အဖိုးတန် ခွက် သို့မဟုတ် အုံကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ တက္ကသီလာနှင့် ဘတ္တိပရိုလု စေတီများမှ တူးဖော်ရရှိသော၊ ကျောက်စာ မှတ်တမ်းများ ရေးထိုးထားသည့် ဓာတ်တော်ကြုတ်များကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၁၇။ Epigraphy (ကျောက်စာပညာ): သဘောတရားအရ ရှေးဟောင်း ကျောက်စာ၊ ခေါင်းလောင်းစာနှင့် ကြုတ်များပေါ်တွင် ရေးထိုးထားသော စာပေများကို လေ့လာသော ပညာရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဓာတ်တော်ကြုတ်များပေါ်ရှိ ဗြာဟ္မီ (Brahmi) နှင့် ခရောဋ္ဌီ (Kharoshthi) အက္ခရာများကို ဖတ်ရှုဘာသာပြန်ဆိုထားသည့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၁၈။ Provenance (မူလဇစ်မြစ်): သဘောတရားအရ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတစ်ခု၏ မူလစတင်ဖြစ်ပေါ်ရာ နေရာနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှု အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲလာပုံ သမိုင်းကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ စေတီ ၉ ဆူမှ တူးဖော်ရရှိသော ဓာတ်တော်များသည် မည်သည့်ခေတ်၊ မည်သည့်မင်း လက်ထက်က ဖြစ်ကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ အတည်ပြုချက်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၁၉။ Carbon-14 Dating (ကာဗွန်-၁၄ သက်တမ်းတွက်ချက်မှု): သဘောတရားအရ သက်ရှိများ၏ အကြွင်းအကျန်များတွင် ကျန်ရှိနေသော ကာဗွန်-၁၄ ဓာတ်ကြွင်းကို တိုင်းတာ၍ သက်တမ်းကို တွက်ချက်သော သိပ္ပံပညာရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ရှေးဟောင်းသွားတော်များ၏ သက်တမ်းသည် ဘီစီ ၆ ရာစုဝန်းကျင် (ဗုဒ္ဓခေတ်) နှင့် ကိုက်ညီမှု ရှိမရှိ စစ်ဆေးသည့် သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြချက်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၂၀။ Mutual Complementarity (အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု): သဘောတရားအရ ကွဲလွဲနေသည်ဟု ထင်ရသော အရာနှစ်ခုသည် အမှန်တကယ်တွင် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အားနည်းချက်များကို ဖြည့်ဆည်းပေးနေသော သဘောတရားကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ရိုးရာကျမ်းဂန်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များသည် ဆန့်ကျင်ဘက်မဟုတ်ဘဲ သမိုင်းအမှန်ကို ပိုမိုပြည့်စုံအောင် တည်ဆောက်ပေးသည့် အနေအထားကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၂၁။ Faith-based Historiography (ယုံကြည်မှုအခြေခံ သမိုင်းပြုစုမှု): သဘောတရားအရ သမိုင်းဖြစ်စဉ်များကို မှတ်တမ်းတင်ရာတွင် မျက်မြင်သက်သေထက် ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုနှင့် ဒဏ္ဍာရီများကို အခြေခံ၍ ပြုစုထားသော သမိုင်းရေးသား မှုပုံစံကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မဟာဝံသနှင့် ဒါဌာဝံသကဲ့သို့သော ကျမ်းများတွင် ဓာတ်တော်သမိုင်းကို ရေးသားထားသည့် ပုံစံကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၂၂။ Empirical Historiography (မျက်မြင်သက်သေအခြေခံ သမိုင်းပြုစုမှု): သဘောတရားအရ သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထား၊ ကျောက်စာနှင့် တူးဖော်တွေ့ရှိချက် များကိုသာ အခြေခံ၍ သမိုင်းကို မှတ်တမ်းတင်သော ပုံစံကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ASI ၏ အစီရင်ခံစာများကဲ့သို့ ခိုင်မာသော အထောက်အထားများဖြင့် ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှု သမိုင်းကို တည်ဆောက်ထားခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၂၃။ Religious Identity (ဘာသာရေး အမှတ်သညာ): သဘောတရားအရ လူတစ်ဦး သို့မဟုတ် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုက မိမိတို့၏ ဘာသာရေး ယုံကြည်ချက်၊ အလေ့အထများကို အခြေခံ၍ ခံယူထားသော ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များက "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ကို အကြွင်းမဲ့ ယုံကြည်ခြင်းသည် မိမိတို့ ထေရဝါဒ လက္ခဏာအဖြစ် သတ်မှတ်ထားခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၂၄။ Sectarian Transmission (ဂိုဏ်းကွဲ အစဉ်အလာ ဆက်ခံမှု): သဘောတရားအရ ဘာသာရေး ဂိုဏ်းကွဲတစ်ခုသည် မိမိတို့၏ အယူဝါဒနှင့် ကိုက်ညီသော မှတ်တမ်းများကိုသာ လက်ဆင့်ကမ်း သယ်ဆောင်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ထေရဝါဒ ဂိုဏ်းကွဲသည် ၎င်းတို့၏ ပိဋကတ်တော်လာ ၄ ဆူသော စွယ်တော်ကိုသာ အသိအမှတ်ပြုပြီး အခြားသော တွေ့ရှိချက်များကို ချန်လှပ်ထားခဲ့သည့် သမိုင်းဖြစ်စဉ်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၂၅။ Political Patronage (နိုင်ငံရေးအရ ပံ့ပိုးမှု): သဘောတရားအရ နိုင်ငံရေး အာဏာပိုင်များက ဘာသာရေး သို့မဟုတ် လူမှုရေး ကိစ္စရပ်များကို အထောက်အပံ့ ပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ အသောကမင်းကြီးနှင့် ကနိသျှမင်းကြီးတို့က ဓာတ်တော်များကို အင်ပါယာအနှံ့ ဖြန့်ဝေတည်ထားရာတွင် နိုင်ငံတော်အာဏာကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၂၆။ Doctrinal Lens (ကျမ်းဂန်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်): သဘောတရားအရ ပြဿနာတစ်ရပ်ကို လေ့လာရာတွင် သက်ဆိုင်ရာ ဘာသာရေး ကျမ်းဂန်များ၏ အဆုံးအမကို အခြေခံ၍ ဆန်းစစ်သော ရှုထောင့်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဤသုတေသနတွင် ပိဋကတ်တော်နှင့် အဋ္ဌကထာများမှတစ်ဆင့် ဓာတ်တော်သမိုင်းကို လေ့လာသည့် အပိုင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၂၇။ Empirical Lens (မျက်မြင်သက်သေ ရှုထောင့်): သဘောတရားအရ ပြဿနာတစ်ရပ်ကို လေ့လာရာတွင် သိပ္ပံနည်းကျ စမ်းသပ်စစ်ဆေးနိုင်သော ရုပ်ဝတ္ထု အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ ဆန်းစစ်သော ရှုထောင့်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ASI မှတ်တမ်းများနှင့် ပြတိုက် ဒေတာများကို အခြေခံ၍ ဓာတ်တော်သမိုင်းကို လေ့လာသည့် အပိုင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၂၈။ Management Lens (စီမံခန့်ခွဲမှု ရှုထောင့်): သဘောတရားအရ အဖွဲ့အစည်းများ၏ လုပ်ငန်းစဉ်များနှင့် ဆက်သွယ်ရေး နည်းဗျူဟာများကို အခြေခံ၍ ပြဿနာကို ဆန်းစစ်သော ရှုထောင့်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို သာသနာရေး အာဏာပိုင်များက မည်သို့ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်း သင့်ကြောင်း သရုပ်ခွဲသည့် အပိုင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၂၉။ Public Trust (အများပြည်သူ ယုံကြည်မှု): သဘောတရားအရ လူထုက အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု သို့မဟုတ် အာဏာပိုင်တစ်ရပ်အပေါ် ထားရှိသော ယုံကြည်ကိုးစားမှုကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ပြတိုက်များက သတင်းအချက်အလက်ကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ချပြခြင်းဖြင့် ရရှိလာမည့် လူထု၏ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၃၀။ Institutional Transparency (အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ပွင့်လင်းမြင်သာမှု): သဘောတရားအရ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုက မိမိတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်များနှင့် အချက်အလက်များကို ဖုံးကွယ်ခြင်းမရှိဘဲ အများပြည်သူသိရှိရန် ဖွင့်ဟပြသခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဓာတ်တော်အသစ်များနှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားဖွယ်ရာများကို သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနက လူထုအား တိကျမှန်ကန်စွာ ထုတ်ပြန်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၃၁။ Narrative Framing (ဇာတ်ကြောင်း ပုံဖော်ခြင်း): သဘောတရားအရ သတင်းအချက်အလက်များကို အများပြည်သူ နားလည်စေရန်နှင့် လက်ခံစေရန် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိဖြင့် တည်ဆောက်တင်ပြသော နည်းလမ်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို သာသနာတော် ညှိုးနွမ်းစေမည့် အရာအဖြစ်မဟုတ်ဘဲ၊ သာသနာတော် ကျယ်ပြန့်မှုအဖြစ် ပုံဖော်တင်ပြသည့် နည်းဗျူဟာကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၃၂။ Psychological Discomfort (စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မလုံခြုံမှု): သဘောတရားအရ မိမိယုံကြည်ချက်ကို ထိခိုက်စေသော အခြေအနေနှင့် ကြုံတွေ့ရချိန်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်လှုပ်ရှားမှု၊ ဒေါသနှင့် သံသယများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မျက်ကန်းယုံကြည်မှုရှိသော လူပုဂ္ဂိုလ်များက သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များကို မြင်ရချိန်တွင် ခံစားရသော ဆန့်ကျင်လိုစိတ်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၃၃။ Contextualization (ဆက်စပ်ပေါင်းကူးခြင်း): သဘောတရားအရ သီအိုရီ သို့မဟုတ် အယူအဆတစ်ခုကို သီးခြား ဒေသ၊ ယဉ်ကျေးမှု သို့မဟုတ် အခြေအနေတစ်ခုနှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အံဝင်ခွင်ကျ အသုံးချခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ အနောက်တိုင်း Crisis Communication သီအိုရီကို မြန်မာ့ရိုးရာ "ဥပါယကောသလ္လ" နှင့် ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၃၄။ Textual Discrepancy (ကျမ်းဂန်လာ ကွဲလွဲချက်): သဘောတရားအရ စာပေကျမ်းဂန်များတွင် ပါရှိသော အချက်အလက်များနှင့် မြေပြင် လက်တွေ့ အခြေအနေတို့အကြား တူညီမှုမရှိသော အခြေအနေကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူနှင့် မြေပြင်တူးဖော်မှုမှ ရရှိသော စွယ်တော် အမြောက်အမြားအကြား ကွာဟချက်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၃၅။ Mythologization (ဒဏ္ဍာရီဆန်ဆန် ဖွဲ့နွဲ့ခြင်း): သဘောတရားအရ သမိုင်းဖြစ်စဉ်တစ်ခုကို ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုနှင့် တန်ခိုးပြာဋိဟာများ ရောနှော၍ ပုံကြီးချဲ့ ရေးသားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဒါဌာဝံသကဲ့သို့သော ကျမ်းများတွင် ဓာတ်တော်များ၏ ဖြစ်စဉ်ကို သမိုင်းအထောက်အထားထက် သဒ္ဓါတရား ဦးစားပေး၍ ဖွဲ့နွဲ့ထားခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၃၆။ Religious Authority (သာသနာရေး အာဏာပိုင်): သဘောတရားအရ ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုတွင် အဆုံးအဖြတ်ပေးနိုင်သော အာဏာနှင့် လွှမ်းမိုးမှုရှိသည့် လူပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် အဖွဲ့အစည်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှု အရ မြန်မာနိုင်ငံရှိ နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၊ သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနနှင့် ဆရာတော်ကြီးများကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၃၇။ Historical Consciousness (သမိုင်းဆိုင်ရာ အသိအမြင်): သဘောတရားအရ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုက မိမိတို့၏ အတိတ်သမိုင်းကို မည်သို့ နားလည်လက်ခံထားသည် ဟူသော စုပေါင်းအသိအမြင်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ ဝင်များ၏ ဓာတ်တော်များအပေါ် နားလည်ထားသော ယုံကြည်မှုအခြေခံ သမိုင်းအသိကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၃၈။ Numismatics (အကြွေစေ့နှင့် ဒင်္ဂါးပညာ): သဘောတရားအရ ရှေးဟောင်း ငွေကြေး၊ ဒင်္ဂါးပြားများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် သမိုင်းကြောင်းကို ဖော်ထုတ်သော ပညာရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ စေတီများအတွင်း ဓာတ်တော် များနှင့်အတူ တွဲလျက် တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းဒင်္ဂါးပြားများမှတစ်ဆင့် ခေတ်ကာလကို အတည်ပြုခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၃၉။ Colonial Museum Records (ကိုလိုနီခေတ် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများ): သဘောတရားအရ ကိုလိုနီခေတ်ကာလအတွင်း အနောက်တိုင်း ပညာရှင်များက စနစ်တကျ တူးဖော်သိမ်းဆည်းခဲ့သော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ၏ မှတ်တမ်းများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဗြိတိသျှနှင့် V&A ပြတိုက်တို့တွင် ထိန်းသိမ်းထားသော ဓာတ်တော်များဆိုင်ရာ Acquisition Records များကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၄၀။ ASI (Archaeological Survey of India): သဘောတရားအရ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုနှင့် ထိန်းသိမ်းမှုများကို တာဝန်ယူရသော တရားဝင် အစိုးရအဖွဲ့အစည်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဤသုတေသနတွင် အဓိက အထောက်အထားအဖြစ် အသုံးပြုမည့် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့၏ အစီရင်ခံစာများကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၄၁။ Dogmatism (အစွဲအလမ်းကြီးသော ယုံကြည်မှု): သဘောတရားအရ အခြားသူများ၏ အမြင် သို့မဟုတ် အထောက်အထားသစ်များကို လက်ခံစဉ်းစား ခြင်းမပြုဘဲ မိမိ၏ အယူဝါဒကိုသာ အမှန်ဟု ခေါင်းမာစွာ စွဲကိုင်ထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများကို အတင်းအဓမ္မ ငြင်းပယ်ပြီး ကျမ်းဂန်ကိုသာ အစွဲအလမ်းကြီးစွာ ကိုင်စွဲထားမှုကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၄၂။ Relic Veneration (ဓာတ်တော်ပူဇော်မှု): သဘောတရားအရ ဘာသာရေး ယုံကြည်ချက်အရ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ရိုသေလေးစားစွာ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်သည့် အလေ့အထကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထေရဝါဒနိုင်ငံများတွင် ပြုလုပ်လေ့ရှိသော စေတီပူဇော်ပွဲနှင့် ဓာတ်တော်ဖူးမြော်ပွဲများကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၄၃။ Modern Historiography (ခေတ်သစ် သမိုင်းပြုစုမှု): သဘောတရားအရ သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု၊ ရုပ်ဝတ္ထု အထောက်အထားနှင့် စာပေမှတ်တမ်းများကို မျှတစွာ အသုံးပြု၍ သမိုင်းကို စနစ်တကျ ပြုစုသော နည်းလမ်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဤသုတေသနက တင်ပြမည့် ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှုဆိုင်ရာ သမိုင်းမှန် တည်ဆောက်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၄၄။ Theravada Canon (ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်): သဘောတရားအရ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အမြင့်ဆုံး အာဏာပိုင်အဖြစ် လက်ခံထားသော ပါဠိဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသည့် ဝိနည်း၊ သုတ္တန်၊ အဘိဓမ္မာ ကျမ်းစာများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဓာတ်တော်အရေအတွက်ကို ကန့်သတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသော မူရင်း အရင်းအမြစ်များကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၄၅။ Atthakatha (အဋ္ဌကထာ): သဘောတရားအရ ပိဋကတ်တော်လာ ခက်ခဲသော ပါဠိစကားလုံးများနှင့် သမိုင်းကြောင်းများကို အကျယ်တဝင့် ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းထားသော ကျမ်းစာများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဆုမင်္ဂလဝိလာသိနီ ကဲ့သို့သော ဓာတ်တော်သမိုင်းကို ထပ်ဆင့် သတ်မှတ်ပေးသည့် ကျမ်းများကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၄၆။ Mahaparinibbana Sutta (မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်): သဘောတရားအရ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ နောက်ဆုံးနေ့ရက်များ၊ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပုံနှင့် ဓာတ်တော်ဝေမျှပုံများကို မှတ်တမ်းတင်ထားသော ဒီဃနိကာယ်လာ သုတ်တော်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဤသုတေသနတွင် "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ဟူသော ရိုးရာယုံကြည်ချက်၏ အဓိက မြစ်ဖျားခံရာ ကျမ်းစာအဖြစ် ရည်ညွှန်းပါသည်။
၄၇။ Dathavamsa (ဒါဌာဝံသကျမ်း): သဘောတရားအရ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံတွင် ရေးသားပြုစုခဲ့ပြီး စွယ်တော်မြတ်၏ သမိုင်းကြောင်းကို အဓိကထား ဖွဲ့နွဲ့ထားသော သမိုင်းကျမ်းစာကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ထေရဝါဒနိုင်ငံများတွင် ဓာတ်တော်သမိုင်းကို ပုံဖော်ရာ၌ လွှမ်းမိုးမှုအရှိဆုံးသော ဒဏ္ဍာရီဆန်သည့် မှတ်တမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းပါသည်။
၄၈။ Policy Recommendation (မူဝါဒရေးရာ အကြံပြုချက်): သဘောတရားအရ သုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို အခြေခံ၍ သက်ဆိုင်ရာ အာဏာပိုင်များက လက်တွေ့ အကောင်အထည်ဖော်သင့်သော လမ်းညွှန်ချက်များကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနက ချမှတ်သင့်သော သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု မူဝါဒကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၄၉။ Hiri-Ottappa (ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပ): သဘောတရားအရ မကောင်းမှု ဒုစရိုက်ကို ပြုလုပ်ရမည်ကို ရှက်ခြင်းနှင့် ကြောက်ခြင်း ဟူသော လောကပါလတရားများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဤသုတေသနတွင် ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုများကို ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရာ၌ သုတေသီက ကိုင်စွဲထားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်နှင့် ရိုသေလေးစားမှုကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
၅၀။ Qualitative Documentary Research (အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းလေ့လာမှု): သဘောတရားအရ လူပုဂ္ဂိုလ်များကို မေးမြန်းခြင်း မပြုဘဲ၊ ခိုင်မာသော စာပေ၊ ကျမ်းဂန်နှင့် မှတ်တမ်းအထောက်အထားများကိုသာ အဓိကထား၍ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသော သုတေသနပုံစံကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဤကျမ်းတွင် အသုံးပြုထားသော အဓိက သုတေသန ဒီဇိုင်း (Research Design) ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။
1.8 Literature Reviews
ဤသုတေသနအတွက် ဆက်စပ်စာပေများကို လေ့လာရာတွင် ယခင်ပညာရှင် များ၏ တင်ပြချက်များကို အချိန်ကာလအလိုက် စီစဉ်ခြင်းမပြုဘဲ၊ သုတေသန၏ အဓိက ဦးတည်ချက်များနှင့်အညီ အကြောင်းအရာအလိုက် (Thematically) အုပ်စုဖွဲ့၍ အောက်ပါအတိုင်း နှိုင်းယှဉ်သုံးသပ်ထားပါသည်။
ထေရဝါဒ ရိုးရာကျမ်းဂန်များဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များကို ဆန်းစစ်ရာတွင် ဘာသာရေးပညာရှင်များသည် ဓာတ်တော်များ၏ အရေအတွက်ကို တင်းကျပ်စွာ သတ်မှတ်ထားသော ယုံကြည်မှုအခြေခံ သမိုင်းပြုစုမှုပုံစံ (Faith-based historiography) ကို ကျင့်သုံးထားကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဒီဃနိကာယ် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တွင် စွယ်တော် မြတ် လေးဆူသာရှိကြောင်းကို အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားပြီး၊ ဆုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အဋ္ဌကထာကလည်း "သတ္တေဝ ဓာတုယော န ဝိကိဏ္ဏာ" ဟု ဤအချက်ကို သမိုင်းအမှန်အဖြစ် အတည်ပြု ဖွင့်ဆိုထားသည်။ ကျေးဇူးတော်ရှင် မဟာစည်ဆရာတော် ဘုရားကြီး၏ ကျမ်းများတွင်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ ယုံကြည်မှုသည် ပိဋကတ်တော် လာ အချက်အလက်များအပေါ်တွင် အကြွင်းမဲ့ အခြေခံရမည်ဖြစ်ကြောင်း မိန့်ဆိုထား ပါသည်။ ဤအစဉ်အလာ ဇာတ်ကြောင်းများသည် လူထု၏ ယုံကြည်မှုကို ရာစုနှစ်ပေါင်း များစွာ ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ မျက်မြင်သက်သေ အထောက်အထားများထက် ယုံကြည်မှုသက်သက်ကိုသာ အခြေခံထားကြောင်း သိမြင်နိုင်ပါသည်။
ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များတွင်မူ ရိုးရာကျမ်းဂန်များနှင့် လုံးဝကွဲလွဲနေသော ခိုင်မာသည့် တွေ့ရှိချက်များကို တင်ပြထား သည်။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ အစီရင်ခံစာများက အသောက မင်းကြီးနှင့် ကနိသျှမင်းကြီးတို့ လက်ထက်တွင် ဓာတ်တော်များကို ကြီးမားကျယ်ပြန့်စွာ ဖြန့်ဝေခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေပါသည်။ ဆာ ဂျွန်မာရှယ် နှင့် အဲလိဇဘက် အာရင်တန် တို့၏ မှတ်တမ်းများအရ "သုဝဏ္ဏထူပံ ကာသိ၊ ရဇတထူပံ ကာသိ" ဟူသည့်အတိုင်း ရတနာကြုတ်များအတွင်း ကိန်းဝပ်သော စွယ်တော်မြတ်နှင့် ဓာတ်တော်အများအပြားကို အတည်ပြုထားသည်။ဆာ ဂျွန်မာရှယ် (Sir John Marshall) ၏ မှတ်တမ်းများအရ တက္ကသီလာကဲ့သို့သော ဒေသများတွင် ဓာတ်တော်များကို အနည်းငယ်သာမက အများအပြား တူးဖော်ရရှိခဲ့ကြောင်း ခိုင်မာစွာ အတည်ပြုထားသည်။ ထို့အပြင် အဲလိဇဘက် အာရင်တန် (Elizabeth Errington) ၏ လေ့လာချက်များအရလည်း ဗြိတိသျှပြတိုက်နှင့် V&A ပြတိုက်တို့တွင် ထိန်းသိမ်းထားသော တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များ၌ ကျောက်စာအထောက်အထား ခိုင်လုံစွာပါရှိသော စွယ်တော်မြတ်နှင့် ဓာတ်တော်အများ အပြား ပါဝင်နေကြောင်းကို သိပ္ပံနည်းကျ ပြဆိုထားပါသည်။ ထို့အပြင် ဂရီဂိုရီ ရှိုပန် ကလည်း ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကို လေ့လာရာတွင် ကျမ်းစာများထက် မြေပြင်မှ တူးဖော် ရရှိသော ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများသည် ပိုမို ယုံကြည်စိတ်ချရကြောင်း ထောက်ပြ ထားသည်။ ဤသိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများသည် ကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက်နှင့် တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်နေပြီး၊ ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှု သမိုင်းကို "မဇ္ဈိမပဋိပဒါ" လမ်းစဉ်ဖြင့် ပြန်လည်သုံးသပ်ရန် လိုအပ်ကြောင်း မီးမောင်းထိုးပြလျက်ရှိပါသည်။
ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းနှင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု လေ့လာချက်များတွင်မူ လူထု၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများကို အဓိကထား ဆွေးနွေး ထားပါသည်။ လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ ၏ Cognitive Dissonance Theory က ဆန့်ကျင်ဘက် သတင်းအချက်အလက်များကြောင့် လူတို့၌ ပြင်းထန်သော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မလုံခြုံမှု ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်း ရှင်းပြထားသည်။ ယင်းအကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းရာတွင် Crisis Communication Theory က ပွင့်လင်းမြင်သာသော သတင်းထုတ်ပြန်မှု အရေးပါပုံကို ထောက်ပြထားသကဲ့သို့၊ ပီတာ ဒရက်ကာ ၏ သီအိုရီများကလည်း အဖွဲ့အစည်းတွင်း ဆက်သွယ်ရေးသည် သော့ချက်ဖြစ်ကြောင်း ဆိုထားသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ကျမ်းဂန်များ တွင်လည်း လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီးက သဒ္ဓါတရားကို ပညာဖြင့် ထိန်းကျောင်းရန် လမ်းညွှန်ခဲ့သော်လည်း၊ ဤစီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီများကို "ဥပါယကောသလ္လ" တို့နှင့် ချိတ်ဆက်၍ လက်တွေ့အသုံးချထားသော လေ့လာချက်များ မရှိသလောက် နည်းပါးနေ သေးကြောင်း တွေ့ရပါသည်။
Explicit Research Gap (သုတေသန လိုအပ်ချက် ကွက်လပ်):
အထက်ပါ စာပေများကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်ပါက ကြီးမားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ လစ်ဟာမှုတစ်ခုကို တွေ့မြင်ရပါသည်။ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ရှေးဟောင် းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များအကြား ကွဲလွဲမှုများကို သီးခြားစီ လေ့လာထားသော ကျမ်းများရှိသော်လည်း၊ ယင်းတို့ကို ပေါင်းစပ်၍ "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith)" ကို မည်သို့ ထိန်းသိမ်းဖြေရှင်းမည်ဟူသော "သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု" ရှုထောင့်မှ လေ့လာထားသည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျမ်းစာများ လုံးဝ လစ်ဟာ နေဆဲ ဖြစ်သည်။ တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို လူထုထံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ 'ဥပါယကောသလ္လ' နည်းလမ်းဖြင့် မည်သို့ ရှင်းလင်းပြသမည်ဟူသော လက်တွေ့အသုံးချနိုင်မည့် မော်ဒယ် တစ်ခု မရှိသေးခြင်းသည် ဤသုတေသနက မဖြစ်မနေ ဖြည့်ဆည်းပေးရမည့် အဓိက ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွက်လပ်ပင် ဖြစ်ကြောင်း တင်ပြအပ်ပါသည်။
1.9 Conceptual Framework
ဤသုတေသန၏ သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်သည် အဓိက ပြောင်းလဲကိန်းများ၏ အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှုကို အောက်ပါအတိုင်း သရုပ်ခွဲ တည်ဆောက်ထားပါသည်-
၁။ Variable 1 (New Evidence): လွတ်လပ်သော ပြောင်းလဲကိန်း (Independent Variable) သည် ASI မှတ်တမ်းများနှင့် ပြတိုက်များမှ ထွက်ပေါ်လာသော ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်အသစ်များ ဖြစ်သည်။ ဤအထောက်အထားများသည် မူလယုံကြည်ချက်ကို စိန်ခေါ်သည့် အစပျိုးအချက် (Trigger) ဖြစ်သည်။
၂။ Variable 2 (Interpretation Gap / Information Management): ကြားခံ ပြောင်းလဲကိန်း (Mediating Variable) မှာ သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ စီမံခန့်ခွဲမှု အခန်းကဏ္ဍ ဖြစ်သည်။ အထောက်အထားသစ်များနှင့် ရိုးရာကျမ်းဂန်အကြား ကွာဟချက်ကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ရှင်းလင်းနိုင်စွမ်း မရှိခြင်း (Interpretation Gap) သည် ပြဿနာကို ပိုမို ကြီးထွားစေသည်။
၃။ Outcome (Crisis of Faith): မှီခို ပြောင်းလဲကိန်း (Dependent Variable) မှာ အထက်ပါ အချက်နှစ်ရပ် တိုက်မိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လူထု၏ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း ဖြစ်သည်။ သတင်းအချက်အလက်ကို စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲနိုင်ပါက ဤအကျပ်အတည်းကို တည်ငြိမ်မှု (Stability) သို့ ကူးပြောင်းနိုင်မည် ဖြစ်သည်။
ဤသုတေသနကျမ်းကြီးကို ပြုစုရာတွင် ရိုးရာယုံကြည်မှု၊ သိပ္ပံနည်းကျ သမိုင်းအထောက်အထားနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီတို့ကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းကူးပေးထားသည့် "Three-Lens Model (ရှုထောင့်သုံးရပ် မော်ဒယ်)" ကို သဘောတရားရေးရာ မူဘောင် (Conceptual Framework) အဖြစ် အခြေခံ တည်ဆောက်ထားပါသည်။ ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းရာတွင် ရှုထောင့်တစ်ရပ်တည်းမှ လေ့လာခြင်းထက် ကျမ်းဂန်စာပေများ၊ မြေပြင်တူးဖော်မှု အထောက်အထားများနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်တို့ကို ဘက်စုံ (Multidisciplinary) ချဉ်းကပ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။ ပညာရှင် ရစ်ချတ် ဂွမ်ဘရစ်ချ် (Richard Gombrich) က ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကို လေ့လာရာတွင် ဘာသာရေးသက်သက်သာမက လူမှုရေးနှင့် သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရှုထောင့်များကိုပါ ပေါင်းစပ်လေ့လာမှသာလျှင် ပြည့်စုံသော ကောက်ချက်ကို ရရှိနိုင်မည် ဖြစ်ကြောင်း ထောက်ပြထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤ "ရှုထောင့်သုံးရပ် မော်ဒယ်" သည် ယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများအကြား ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျပ် အတည်းကို စနစ်တကျ သရုပ်ခွဲပြီး၊ လက်တွေ့ကျသော အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေးပုံစံ (Crisis Mitigation Model) ကို တည်ဆောက်နိုင်မည့် အကောင်းဆုံးသော ချဉ်းကပ်မှု ဖြစ်ပါသည်။
မူဘောင်၏ ပထမရှုထောင့် (Doctrinal Lens) အနေဖြင့် ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်လာ ကျမ်းဂန်များကို အခြေခံ၍ လူထု၏ "အမူလိကသဒ္ဓါ (Blind Faith)" ဖြစ်တည်လာပုံကို လေ့လာဆန်းစစ်မည် ဖြစ်ပါသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအပါအဝင် ထေရဝါဒ နိုင်ငံများရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်အများစုသည် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်ကဲ့သို့သော ကျမ်းဂန်များတွင် လာရှိသည့် "စွယ်တော် ၄ ဆူသာရှိသည်" ဟူသော ပြဋ္ဌာန်းချက်ကို အကြွင်းမဲ့ ယုံကြည်ထားကြပြီး၊ ဤသည်မှာ ၎င်းတို့၏ ဘာသာရေး အမှတ်သညာ (Religious Identity) တစ်ခု ဖြစ်လာပါသည်။ ဒီဃနိကာယ် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တွင် ဓာတ်တော်ဝေမျှ ခြင်းကို တိကျစွာ မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး၊ ယင်းကို မြန်မာ့ရိုးရာ ကျမ်းဂန်များနှင့် သာသနာတော်သမိုင်းများတွင် မေးခွန်းထုတ်စရာမလိုသော အမှန်တရားအဖြစ် လက်ခံ ထားကြသည်။ ဤကျမ်းဂန်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှ လေ့လာခြင်းသည် ယုံကြည်မှုအ ကျပ်အတည်း၏ မူလဇစ်မြစ်ဖြစ်သော လူထု၏ ခိုင်မာသော သဒ္ဓါတရား မည်ကဲ့သို့ အမြစ်တွယ်နေကြောင်းကို နားလည်စေရန် အဓိကကျသော အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်ပါသည်။
ဒုတိယရှုထောင့် (Empirical Lens) အနေဖြင့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်အတွင်း တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ကျောက်စာအထောက်အထားများကို အသုံးပြု၍ သမိုင်းဆိုင်ရာ အမှန်တရား (Historical Reality) ကို ဖော်ထုတ်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ ကန့်သတ်ချက်များကို ကျော်လွန်၍ မြေပြင်တွင် အမှန်တကယ် ဖြစ်တည်ခဲ့သော ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှု သမိုင်းကို သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများဖြင့် မျက်မြင်သက်သေ ထူရန်ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်း သုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ တရားဝင် မှတ်တမ်းများနှင့် ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) ကဲ့သို့သော နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်များရှိ တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များက ဓာတ်တော်များသည် ကျမ်းဂန်လာ အရေအတွက်ထက် များစွာပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိနေကြောင်း ခိုင်မာစွာ ပြဆိုနေပါသည်။ ဤမျက်မြင်သက်သေ ရှုထောင့်သည် မူလယုံကြည်ချက်ကို တုန်လှုပ်စေ သော အထောက်အထားသစ်များကို ခိုင်မာစွာ ပံ့ပိုးပေးမည်ဖြစ်ပြီး၊ သမိုင်းအမှန်တရားနှင့် ကျမ်းဂန်အကြား ကွဲလွဲချက်ကို တိကျစွာ နှိုင်းယှဉ်နိုင်စေမည် ဖြစ်ပါသည်။
တတိယရှုထောင့် (Management Lens) အနေဖြင့် တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို လူထုထံ ရှင်းလင်းပြသရာတွင် ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံ (Information Management) ကို လေ့လာတည်ဆောက်မည် ဖြစ်ပါသည်။ အထောက်အထားသစ်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် လူထု၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှု များကို ကိုင်တွယ်ရန် အနောက်တိုင်း ခေတ်သစ် သီအိုရီများနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ ဗုဒ္ဓဘာသာ နည်းလမ်းများကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုရမည် ဖြစ်သည်။ လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ Cognitive Dissonance Theory ကို အသုံးပြု၍ လူထု၏ ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ စိတ်ပဋိပက္ခကို သရုပ်ခွဲမည် ဖြစ်ပါသည်။ ထို့နောက် ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ Crisis Communication Theory နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" သဘောတရားတို့ကို ပေါင်းစပ်ကာ အဖွဲ့အစည်းများ အသုံးပြုနိုင်မည့် မဟာဗျူဟာကို ဖော်ထုတ်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤရှုထောင့်သည် အကျပ်အတည်းကို လက်တွေ့ဖြေရှင်းမည့် ဆက်သွယ်ရေး ယန္တရားကို တည်ဆောက်ပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။
အချုပ်အားဖြင့် ဤရှုထောင့်သုံးရပ် (Three-Lens Model) ကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်လိုက်ခြင်းအားဖြင့် တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို လျစ်လျူရှု ဖုံးကွယ်ခြင်း မပြုဘဲ၊ ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ သမိုင်းအထောက်အထားများနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကို အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု (Mutual Complementarity) အဖြစ် ချိန်ထိုးပြသနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသဘောတရားရေးရာ မူဘောင်သည် လူထုအား မျက်ကန်းယုံကြည်မှု (အမူလိကသဒ္ဓါ) မှ အသိဉာဏ်အခြေခံသော ယုံကြည်မှု (အာကာရဝတီသဒ္ဓါ) သို့ စနစ်တကျ ကူးပြောင်းပေးနိုင်မည့် လက်တွေ့အသုံးချ Crisis Mitigation Model တစ်ခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ဆောက်နိုင်ရန် ခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်းကို ဖော်ဆောင်ပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။
1.10 Research Methodology
ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းလေ့လာမှု (Qualitative Documentary Research) ဒီဇိုင်းပုံစံကို အသုံးပြုထားပြီး၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်ရှိ သမိုင်းဝင် စေတီ (၉) ဆူမှ တူးဖော်ရရှိသော အထောက်အထားများကို အဖြစ်အပျက်များစွာကို ယှဉ်တွဲလေ့လာသည့် Multiple-Case Study နည်းလမ်းဖြင့် ဆန်းစစ်လေ့လာထားပါသည်။ သမိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များနှင့် ထေရဝါဒ ကျမ်းဂန်များကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရသည့် သုတေသနဖြစ်သောကြောင့်၊ ပုဂ္ဂလဓိဋ္ဌာန်ကျသော အမြင်များထက် ခိုင်မာသော သမိုင်းမှတ်တမ်းနှင့် အထောက်အထားများကိုသာ အဓိကထား အခြေခံရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနတွင် လူပုဂ္ဂိုလ်များအား အသေးစိတ် လူတွေ့မေးမြန်းခြင်း (No In-Depth Interviews - IDI) သို့မဟုတ် အုပ်စုဖွဲ့ ဆွေးနွေးခြင်း (No Focus Group Discussions - FGD) များကို လုံးဝ ပြုလုပ်ထားခြင်း မရှိကြောင်း အတိအလင်း မှတ်တမ်းတင်အပ်ပါသည်။ သုတေသနပညာရှင် ဂျွန် ဒဗလျူ ခရက်စ်ဝဲလ် (John W. Creswell) က သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ကွဲလွဲချက်များကို လေ့လာရာတွင် ခိုင်မာသော စာရွက်စာတမ်း အထောက်အထားများကိုသာ အခြေခံခြင်းသည် အမှားကင်းစင်သော သုတေသနရလဒ်ကို ရရှိစေနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြထားပါသည်။ ဤချဉ်းကပ်မှုသည် အများပြည်သူ ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းကို ဘက်လိုက်မှုကင်းစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ရန် အခိုင်မာဆုံးသော သုတေသနပုံစံ ဖြစ်ပါသည်။
သုတေသနအတွက် လိုအပ်သော အချက်အလက်များကို ခိုင်မာသော မူရင်းအထောက်အထားများနှင့် ဆင့်ပွားအထောက်အထားများ (Primary and Secondary Sources) ဟူ၍ ခွဲခြားသတ်မှတ်ကာ စနစ်တကျ ကောက်ယူမည် ဖြစ်ပါသည်။ သိပ္ပံနည်းကျ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ရရှိရန်အတွက် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ တရားဝင် အစီရင်ခံစာများ၊ ကိုလိုနီခေတ် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများ (အထူးသဖြင့် ဗြိတိသျှပြတိုက်နှင့် V&A ပြတိုက်တို့ရှိ Acquisition Records များ) နှင့် ကျောက်စာမှတ်တမ်းများကို Primary Sources အဖြစ် အဓိကထား အသုံးပြုမည် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း မြန်မာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ဆန်းစစ်ရန်အတွက် ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်၊ အဋ္ဌကထာများနှင့် မြန်မာ့သာသနာတော်သမိုင်း ကျမ်းများကို Secondary Sources အဖြစ် အသုံးပြုမည် ဖြစ်ပါသည်။ သုတေသီ ရောဘတ် ကေ ယင် (Robert K. Yin) ၏ သုတေသနကျမ်း များအရ ယုံကြည်စိတ်ချရသော Case Study တစ်ခု ဖြစ်လာစေရန် သတင်းအချက်အလက် အရင်းအမြစ် အမျိုးမျိုးကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း (Triangulation of Data Sources) သည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်ကြောင်း ပြဆိုထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤအချက်အလက် အရင်းအမြစ် နှစ်မျိုးကို ချိန်ထိုးလေ့လာခြင်းသည် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း၏ မူလဇစ်မြစ်ကို ဖော်ထုတ်ရန် အကောင်းဆုံးသော ချဉ်းကပ်မှု ဖြစ်ပါသည်။
ကောက်ယူရရှိသော အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် ဤသုတေသန ၏ အဓိက သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်ဖြစ်သော "ရှုထောင့်သုံးရပ် မော်ဒယ် (Three-Lens Model)" နှင့် အကြောင်းအရာအလိုက် သရုပ်ခွဲခြင်း (Thematic Analysis) နည်းလမ်းကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုမည် ဖြစ်ပါသည်။ ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ "စွယ်တော် ၄ ဆူ" အဆိုပြုချက်များနှင့် မြေပြင်တူးဖော်မှုမှ ရရှိသော "စေတီ ၉ ဆူ" အထောက်အထား များကို တိုက်ရိုက် ယှဉ်တွဲ၍ Lean Coding နည်းစနစ်ဖြင့် စနစ်တကျ သရုပ်ခွဲမည် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ များပြားလှသော သမိုင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ဒေတာများကို Doctrinal Lens (ကျမ်းဂန်ရှုထောင့်) နှင့် Empirical Lens (မျက်မြင်သက်သေရှုထောင့်) ဟူ၍ အုပ်စုဖွဲ့ကာ၊ ထိုကွဲလွဲချက်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများကို Management Lens (စီမံခန့်ခွဲမှု ရှုထောင့်) ဖြင့် အဖြေရှာမည် ဖြစ်သည်။ ဂရီဂိုရီ ရှိုပန် (Gregory Schopen) ၏ အဆိုအရ စာပေကျမ်းဂန်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန
အထောက်အထားတို့ကို သီးခြားစီ မထားဘဲ အပြန်အလှန် ပေါင်းစပ်ခွဲခြမ်း စိတ်ဖြာခြင်းသည်သာ သမိုင်းအမှန်ကို တည်ဆောက်နိုင်သော နည်းလမ်းဖြစ်ပါသည်။ ဤခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု လုပ်ငန်းစဉ်သည် ခေတ်သစ် အထောက်အထားများနှင့် ရိုးရာယုံကြည် မှုအကြား ကွဲလွဲချက်များကို သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြရန် အဓိက မောင်းနှင်အား ဖြစ်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။
ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ထိလွယ်ရှလွယ်သော ကိစ္စရပ်များကို သုတေသနပြုရာတွင် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်နှင့် ရိုသေလေးစားမှုကို အထူးဂရုပြု လိုက်နာထားပါသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများသည် ရိုးရာ ယုံကြည် မှု နှင့် ကွဲလွဲနေသော်လည်း၊ ယင်းကွဲလွဲချက်များကို တင်ပြရာတွင် ရိုးရာသဒ္ဓါတရားကို ပုတ်ခတ်ခြင်း၊ သေးသိမ်အောင် လုပ်ဆောင်ခြင်းများကို လုံးဝ ရှောင်ကြဉ်ထားပါသည်။ ဤသုတေသနသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပ (Hiri- Ottappa)" တရားကို လက်ကိုင်ထားကာ အမှန်တရားကို သမာသမတ်ကျကျ တင်ပြသည့် အနေအထား (Academic Objectivity) ကိုသာ အပြည့်အဝ ကျင့်သုံးထားကြောင်း အတိအလင်း ခံယူထားပါသည်။ သမိုင်းအထောက်အထား အသစ်များကို ကျမ်းဂန်နှင့် ချိန်ထိုးရာတွင် "ဥပါယကောသလ္လ" ခေါ် နည်းပရိယာယ် ကြွယ်ဝမှုဖြင့် အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးသည့် (Complementary) သဘောတရားအဖြစ်သာ ချဉ်းကပ်တင်ပြမည် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ကျင့်ဝတ်နှင့်အညီ ခိုင်မာသော သုတေသနနည်းလမ်းများဖြင့် ချဉ်းကပ်ခြင်းအားဖြင့် သုတေသန၏ ရလဒ်များသည် အများပြည်သူနှင့် သာသနာရေး အာဏာပိုင်များအတွက် လက်ခံနိုင်ဖွယ်ရှိသော အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး လမ်းညွှန်မှုများ (Crisis Mitigation Strategies) ဖြစ်လာစေမည် ဖြစ်ပါသည်။
1.11 Expected Benefits
ဤသုတေသနကို အောင်မြင်စွာ ပြီးမြောက်ခြင်းအားဖြင့် ထေရဝါဒ ရိုးရာ ယုံကြည်မှုနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြား ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျပ်အတည်းများကို ဖြေရှင်းနိုင်မည့် အောက်ပါ အဓိက အကျိုးကျေးဇူး (၃) ရပ်ကို ရရှိနိုင်မည်ဟု မျှော်မှန်းထားပါသည်-
၁.၁၁.၁။ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူး (Academic Benefit): ဤသုတေသနသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပညာရပ်နယ်ပယ်တွင် လစ်ဟာနေသော "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith)" ဖြေရှင်းရေးနှင့် ပတ်သက်သည့် ကြီးမားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ယခင်က ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ သမိုင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို သီးခြားစီသာ လေ့လာခဲ့ကြသော်လည်း၊ ဤကျမ်းတွင် အဆိုပါ ကွဲလွဲချက်များကို လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ Cognitive Dissonance Theory၊ ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ Crisis Communication Theory တို့နှင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်လေ့လာထားပါသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဘာသာရေးသမိုင်းပညာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာနှင့် ခေတ်သစ် ဆက်သွယ်ရေး စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်တို့ကို ပေါင်းကူးပေးနိုင်မည့် ခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာတမ်းတစ်စောင် ထွက်ပေါ်လာစေမည် ဖြစ်ပါသည်။
၁.၁၁.၂။ လက်တွေ့အသုံးချမှုပိုင်းဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူး (Practical Benefit): ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများ၊ ပြတိုက်မှူးများနှင့် ရဟန်းသံဃာများအနေဖြင့် အသစ်ရှာဖွေတွေ့ရှိသော ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ လူထုအား မည်သို့ ရှင်းလင်းတင်ပြရမည် ဆိုသည့် လက်တွေ့ကျသော လမ်းညွှန်မှုပုံစံ (Crisis Mitigation Model) ကို ရရှိစေမည် ဖြစ်ပါသည်။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) နှင့် ပြတိုက်များမှ အထောက်အထားအသစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် ယင်းအချက်အလက် များကို လျစ်လျူရှု ငြင်းပယ်ခြင်း မပြုဘဲ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" ခေါ် နည်းပရိယာယ်ကြွယ်ဝမှုဖြင့် လူထုအား ရှင်းလင်းဟောကြားနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ လူထု၏ မျက်ကန်းယုံကြည်မှု (အမူလိကသဒ္ဓါ) ကို အသိဉာဏ်အခြေခံသော ယုံကြည်မှု (အာကာရဝတီသဒ္ဓါ) သို့ ကူးပြောင်းပေးနိုင်ပြီး၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများကို လက်တွေ့ကျကျ ဖြေရှင်းပေးနိုင်မည့် အကျိုးကျေးဇူးပင် ဖြစ်ပါသည်။
၁.၁၁.၃။ မူဝါဒပိုင်းဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူး (Policy Benefit): နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၊ သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနနှင့် နိုင်ငံတော်အဆင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေး အဖွဲ့အစည်းများအတွက် ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်သော သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု မူဝါဒများ (Information Management Policies) ချမှတ်ရာတွင် ခိုင်မာသော အထောက်အကူ ရရှိစေမည် ဖြစ်ပါသည်။ သာသနာ့သမိုင်း ပြဋ္ဌာန်းချက်များတွင် ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ အနှစ်သာရကို မပျက်စီးစေဘဲ မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းသင်ကြားပေးနိုင်ရေးအတွက် လိုအပ်သော မူဝါဒရေးရာ အကြံပြုချက်များကို ပံ့ပိုးပေးနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသည်မှာ အများပြည်သူ၏ သာသနာရေး အာဏာပိုင်များအပေါ် ယုံကြည်မှုကို ရေရှည်တည်တံ့စေရန်နှင့် သာသနာတော် သန့်ရှင်းတည်တံ့ခိုင်မြဲရေးအတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော အကျိုးကျေးဇူး တစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။
1.12 Table of Contents (Tentative)
ဤသုတေသနကျမ်းကို မဟာချူလာလောင်ကွန်း နိုင်ငံတကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ တက္ကသိုလ် (MCU) ၏ ဘွဲ့လွန်ကျမ်းပြု သတ်မှတ်ချက်များနှင့်အညီ တိကျသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံဖြင့် အခန်း (၅) ခန်းခွဲ၍ အောက်ပါအတိုင်း အကြမ်းဖျင်း ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်-
CHAPTER I: INTRODUCTION (နိဒါန်း)
(ဤအခန်းတွင် သုတေသန၏ နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း၊ ပြဿနာ၊ ရည်ရွယ်ချက်များ၊ သုတေသနနယ်ပယ်၊ ဝေါဟာရဖွင့်ဆိုချက်များနှင့် သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်တို့ကို အကျယ်တဝင့် တင်ပြပါမည်။)
CHAPTER II: REVIEW OF RELATED LITERATURE AND RESEARCH WORKS (ဆက်စပ်စာပေနှင့် သုတေသနလုပ်ငန်းများ လေ့လာသုံးသပ်ချက်)
(ဤအခန်းတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ ပိဋကတ်တော်လာ အယူအဆများ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ၊ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းနှင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ သီအိုရီများကို သရုပ်ခွဲ နှိုင်းယှဉ်တင်ပြပါမည်။)
CHAPTER III: RESEARCH METHODOLOGY (သုတေသန နည်းလမ်းများ)
(ဤအခန်းတွင် သုတေသန ဒီဇိုင်း၊ အချက်အလက် ကောက်ယူမည့် အရင်းအမြစ်များ (Primary and Secondary Sources) နှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမည့် နည်းစနစ်များကို တိကျစွာ ဖော်ပြပါမည်။)
CHAPTER IV: RESULTS AND ANALYSIS (သုတေသန တွေ့ရှိချက်များနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း)
(ဤအခန်းသည် ကျမ်း၏ အရေးအကြီးဆုံး အပိုင်းဖြစ်ပြီး၊ တူးဖော်ရရှိသော စေတီ (၉) ဆူမှ အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ အချက်အလက်များနှင့် ယှဉ်တွဲကာ၊ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းမည့် မော်ဒယ်ဖြင့် လက်တွေ့ သရုပ်ခွဲပြသပါမည်။)
CHAPTER V: CONCLUSIONS, DISCUSSIONS OF THE RESEARCH RESULTS, AND RECOMMENDATIONS (နိဂုံး၊ တွေ့ရှိချက်များအပေါ် ဆွေးနွေးချက်နှင့် အကြံပြုချက်များ)
(ဤအခန်းတွင် သုတေသန တစ်ရပ်လုံး၏ အဓိက တွေ့ရှိချက်များကို အကျဉ်းချုပ်တင်ပြပြီး၊ သီအိုရီများနှင့် ချိန်ထိုးဆွေးနွေးကာ၊ မူဝါဒရေးရာနှင့် လက်တွေ့အသုံးချနိုင်မည့် အကြံပြုချက်များကို တင်ပြပါမည်။)
1.13 Bibliography (Tentative)
1. Primary Sources
1.1 Canonical Pāli Texts and Commentaries
Department of Religious Affairs. Dīgha Nikāya, Mahāparinibbāna Sutta. Yangon: Department of Religious Affairs, 1990.
Department of Religious Affairs. Papañcasūdanī (Commentary on Majjhima Nikāya). Yangon: Department of Religious Affairs, 1992.
Department of Religious Affairs. Sumaṅgalavilāsinī (Commentary on Dīgha Nikāya). Yangon: Department of Religious Affairs, 1991.
Dhammakitti. Dāṭhāvaṃsa (History of the Tooth Relic). Colombo: Pali Text Society Edition, 1924.
1.2 Archaeological Reports and Museum Records
Cunningham, Alexander. The Bhilsa Topes; or, Buddhist Monuments of Central India. London: Smith, Elder and Co., 1854.
Errington, Elizabeth. Charles Masson: Collections from Begram and Kabul Bazaar, Afghanistan 1833-1838. London: The British Museum, 2021.
Marshall, John. Taxila: An Illustrated Account of Archaeological Excavations. Vol. 1. Cambridge: Cambridge University Press, 1951.
2. Secondary Sources
2.1 Books and Monographs
Coombs, W. Timothy. Ongoing Crisis Communication: Planning, Managing, and Responding. Thousand Oaks: SAGE Publications, 2014.
Creswell, John W. Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing Among Five Approaches. Thousand Oaks: SAGE Publications, 2013.
Dhammasami, Sao. Institutional Policies for Relic Stewardship, Safeguarding and Peaceful Management. Yangon: Hswagata Museum Publications, 2025.
Dhammasami, Sao. The Problem of the Number and Historiography of Buddha Relics. Yangon: Hswagata Relics Museum Publications, 2024.
Drucker, Peter. Management: Tasks, Responsibilities, Practices. New York: Harper & Row, 1973.
Festinger, Leon. A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford: Stanford University Press, 1957.
Gombrich, Richard. Theravāda Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo. London: Routledge, 1988.
Ledi Sayadaw. Dhamma Dīpanī. Yangon: Ledi Mandine Press, 1965.
Mahasi Sayadaw. Sammādiṭṭhi Dīpanī [Manual of Right View]. Yangon: Mahasi Sasana Yeiktha, 1975.
Mingun Sayadaw. Mahā Buddhavamsa (The Great Chronicle of Buddhas). Vol. 6. Yangon: Ministry of Religious Affairs, 1992.
Schopen, Gregory. Bones, Stones, and Buddhist Monks: Collected Papers on the Archaeology, Epigraphy, and Texts of Monastic Buddhism in India. Honolulu: University of Hawaii Press, 1997.
State Sangha Maha Nayaka Committee. History of the Sasana in Myanmar. Yangon: Ministry of Religious Affairs, 1984.
Strong, John S. Relics of the Buddha. Princeton: Princeton University Press, 2004.
Yin, Robert K. Case Study Research and Applications: Design and Methods. Thousand Oaks: SAGE Publications, 2018
1.14 Biography
ဤသုတေသနကျမ်းကို ပြုစုသူ၏ ကိုယ်ရေးအချက်အလက်နှင့် ပညာအရည်အချင်း ဆိုင်ရာ အကျဉ်းချုပ်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည်-
Name: Sao Dhammasami (Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka)
ORCID iD: 0009-0000-0697-4760
Educational Background: M.A. (Pali), Diploma in Social Work,B.A,Master Trainer (European International University)
Current Position: Ph.D. Thesis (Peace Studies), International Buddhist Studies College (IBSC), Mahachulalongkornrajavidyalaya University (MCU).
Affiliation: Founder and Custodian of the Relics, The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
Contact Email: saodhammasami@hswagata.com
CHAPTER II
REVIEW OF RELATED LITERATURE AND RESEARCH WORKS
2.1 Introduction
ဤအခန်း (၂) သည် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြား ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith)" ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန်အတွက် ခိုင်မာသော သီအိုရီအခြေခံနှင့် ဆက်စပ်စာပေများကို စုစည်းသုံးသပ်ထားသော အခန်းဖြစ်ပါသည်။ သုတေသန ပြဿနာကို ချဉ်းကပ်ရာတွင် သမိုင်းအထောက်အထား သက်သက်ကိုသာ သီးခြားခွဲထုတ် လေ့လာ၍မရဘဲ၊ လူထု၏ ယုံကြည်မှု (Faith) ပုံစံများပြောင်းလဲခြင်း၊ ကွဲလွဲသောအထောက်အထားများကြောင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းနှင့် အဆိုပါ အကျပ်အတည်းကို ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းများက သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု (Information Management) ဖြင့် မည်သို့ တုံ့ပြန်သည်ဟူသော အချက်များကို သီအိုရီမူဘောင်များဖြင့် စနစ်တကျ ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။ ပညာရှင် ရစ်ချတ် ဂွမ်ဘရစ်ချ် (Richard Gombrich) ၏ အဆိုအရ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကို လေ့လာရာတွင် ဘာသာရေးကျမ်းဂန် များ၏ လွှမ်းမိုးမှုနှင့် လူမှုရေးအပြောင်းအလဲများကို ဒွန်တွဲလေ့လာမှသာလျှင် ပြည့်စုံသော သမိုင်းအမှန်ကို ရှာဖွေနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဤအခန်းသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၊ မြေပြင်တူးဖော်မှု အထောက်အထားများနှင့် ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီများကို ပေါင်းစပ်ကာ သုတေသန၏ အဓိက သဘောတရားရေးရာ အုတ်မြစ်ကို တည်ဆောက် ပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။
ဤစာပေလေ့လာသုံးသပ်ချက်ကို အချိန်ကာလအလိုက် စီစဉ်ခြင်းမပြုဘဲ သုတေသန၏ အဓိက မေးခွန်းများနှင့် ကိုက်ညီစေရန် အကြောင်းအရာအလိုက် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသော ချဉ်းကပ်မှု (Thematic Approach) ဖြင့် တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ပထမပိုင်းတွင် ပါဠိပိဋကတ်တော်နှင့် အဋ္ဌကထာများလာ ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ အယူအဆများကို လေ့လာမည်ဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယပိုင်းတွင် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသန အဖွဲ့ (ASI) နှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကဲ့သို့သော မျက်မြင်သက်သေ အထောက်အထား များကို ဆန်းစစ်မည်ဖြစ်သည်။ တတိယပိုင်းတွင် လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory) နှင့် ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) တို့ကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" ဖြင့် ချိန်ထိုး၍ လေ့လာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသို့ ပေါင်းစပ်ချဉ်းကပ်ခြင်းသည် ပီတာ ဒရက်ကာ (Peter Drucker) ၏ ခေတ်သစ် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီများနှင့် တိုက်ရိုက် ကိုက်ညီမှုရှိပြီး၊ ကျေးဇူးတော်ရှင် မဟာစည်ဆရာတော်ဘုရား ကြီး လမ်းညွှန်ခဲ့သော သဒ္ဓါနှင့် ပညာ မျှတရေး သဘောတရားများနှင့်လည်း အနီးကပ် ဆက်စပ်နေပါသည်။ ဤသို့ စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းခြင်းအားဖြင့် ယခင်သုတေသနများ၏ အားသာချက်နှင့် အားနည်းချက်များကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ သုံးသပ်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
ဆက်စပ်စာပေများကို ဤအခန်းတွင် သုံးသပ်ရခြင်း၏ နောက်ဆုံး ရည်မှန်းချက် မှာ ယခုသုတေသနက ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် သုတေသန လိုအပ်ချက် ကွက်လပ် (Research Gap) ကို တိကျစွာ ဖော်ထုတ်ပြသရန် ဖြစ်ပါသည်။ ယခင်ကျမ်းစာများသည် ဓာတ်တော်များ ၏ သမိုင်းကြောင်း သို့မဟုတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကို သီးခြားစီသာ လေ့လာခဲ့ကြပြီး၊ ယင်းတွေ့ရှိချက်အသစ်များကို အများပြည်သူအား မည်သို့ အသိပေးစီမံရမည်ဟူသော သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု ရှုထောင့်မှ လေ့လာထားခြင်း မရှိသလောက် နည်းပါးနေကြောင်း တွေ့ရမည် ဖြစ်သည်။ ဤအချက်နှင့် ပတ်သက်၍ သုတေသီအရှင် ဓမ္မသာမိ (Sao Dhammasami) ၏ လေ့လာချက်များတွင် တွေ့ရှိချက်အသစ်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျပ်အတည်းများကို ဖြေရှင်းမည့် လက်တွေ့ကျသော မူဝါဒရေးရာ လမ်းညွှန်ချက်များ လစ်ဟာနေကြောင်း အတိအလင်း ထောက်ပြထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤအခန်းသည် ယခင်သုတေသနများ၏ လစ်ဟာ ချက်များကို မီးမောင်းထိုးပြကာ၊ ဤသုတေသနမှ ဖော်ထုတ်မည့် "အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ် (Crisis Mitigation Model)" ၏ မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပုံကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။
2.1.1 The Doctrinal Concept of Dhatu (Relics) and Faith (Saddhā) in Theravada Texts
သာသနာရေးနယ်ပယ်တွင် "သဒ္ဓါတရား (Faith)" သည် အရာရာကို မောင်းနှင်ပေး သော အခြေခံအင်အားတစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး၊ ပါဠိပိဋကတ်တော်များအရ ယင်းသဒ္ဓါတရားသည် မှန်ကန်သော အမြင်နှင့် အကြောင်းအကျိုး ဆင်ခြင်သုံးသပ်မှု (အာကာရဝတီသဒ္ဓါ) အပေါ်တွင် ခိုင်မာစွာ တည်ရှိရမည်ဖြစ်သော်လည်း၊ လက်တွေ့ လူထုအဆင့်တွင်မူ သမိုင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ဒဏ္ဍာရီဆန်သော သာသနာရေးပုံပြင်များအပေါ်တွင်သာ အဓိက အခြေခံနေလေ့ရှိပါသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ မူလသဘောတရားအရ ယုံကြည်မှုဆိုသည်မှာ မျက်ကန်းယုံကြည်မှု မဟုတ်ဘဲ၊ ကိုယ်တိုင် ကျင့်ကြံသိမြင်မှုအပေါ် အခြေခံသော ယုံကြည် ချက်ဖြစ်ကြောင်း ကျေးဇူးတော်ရှင် မဟာစည်ဆရာတော်ဘုရားကြီး၏ သမ္မာဒိဋ္ဌိဒီပနီ ကျမ်းတွင် ရှင်းလင်းစွာ ဖွင့်ဆိုထားပါသည်။ သို့သော်လည်း မျိုးဆက်တစ်ဆက်မှ တစ်ဆက်သို့ သာသနာကို လက်ဆင့်ကမ်း သယ်ဆောင်ရာတွင် လူထု၏ စိတ်နှလုံးကို ဖမ်းစားနိုင်ရန်နှင့် သာသနာတော်အပေါ် ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှု ပြင်းထန်စေရန်အတွက် အံ့ဖွယ်သရဲများနှင့် ပေါင်းစပ်ထားသော ဇာတ်ကြောင်းများကို ပိုမို အလေးပေးလာကြ သည်။ ဤသို့ဖြင့် အသိဉာဏ်အခြေခံသော ယုံကြည်မှုထက် အစဉ်အလာကို မေးခွန်း မထုတ်ဘဲ လက်ခံသော "အမူလိကသဒ္ဓါ (Blind Faith)" သည် အများပြည်သူအကြားတွင် ပိုမို လွှမ်းမိုး အမြစ်တွယ်လာခဲ့ပါသည်။ ဤအခြေအနေသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များနှင့် လုံးဝ ကွဲလွဲနေသော သမိုင်းအထောက်အထား အသစ်များနှင့် ထိတွေ့လာရချိန်တွင် ပြင်းထန်သော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) ကို မလွဲမသွေ ဖြစ်ပေါ် လာစေရန် အခံသဘောမျိုး ဖန်တီးပေးထားလျက် ရှိပါသည်။
ထိုသို့သော ယုံကြည်မှုအခြေခံ သမိုင်းပြုစုမှုပုံစံ (Faith-based historiography) ဖြင့် ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်နှင့် အဋ္ဌကထာများတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက် သော သမိုင်းဇာတ်ကြောင်းကို အများပြည်သူ၏ သဒ္ဓါတရား ခိုင်မာစေရန်အတွက် တိကျ သော အရေအတွက်နှင့် နေရာဌာနများဖြင့် တင်းကျပ်စွာ ကန့်သတ်ပြဋ္ဌာန်းထားပါသည်။ ဤသို့ ကန့်သတ်သတ်မှတ်လိုက်ခြင်းသည် ဂိုဏ်းကွဲအစဉ်အလာ (Sectarian Transmission) အရ မိမိတို့၏ သမိုင်းကြောင်းကို အခြားအယူအဆများ ဝင်ရောက်မလာနိုင်အောင် ခိုင်မာသည့် ဘောင်တစ်ခု တည်ဆောက်လိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ သာဓကအားဖြင့် ဒီဃနိကာယ် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တော်တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စွယ်တော်မြတ်သည် လေးဆူသာရှိကြောင်းနှင့် ယင်းတို့ ကိန်းဝပ်ရာ ဌာနများကို အတိအကျ မှတ်တမ်းတင် ပြဋ္ဌာန်းထားပါသည်။ ဤပါဠိတော်လာ ပြဋ္ဌာန်းချက်ကို ဆုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အဋ္ဌကထာ ကလည်း သမိုင်းအမှန်အဖြစ် ထပ်မံအတည်ပြု ဖွင့်ဆိုထားပြီး၊ မင်းကွန်း ဆရာတော် ဘုရားကြီး၏ မဟာဗုဒ္ဓဝင်ကျမ်းများတွင်လည်း ဤသမိုင်းစဉ်ကို ထေရဝါဒ၏ ဖျောက်ဖျက်၍မရသော အမှန်တရားအဖြစ် အခိုင်အမာ ပြဆိုထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤပြဋ္ဌာန်းချက်များအပေါ် အကြွင်းမဲ့ လက်ခံထားခြင်းသည် မြန်မာ့လူဘောင် အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ခိုင်မာသော ဘာသာရေး အမှတ်သညာ (Religious Identity) တစ်ရပ် ဖြစ်လာသော်လည်း၊ တစ်ဖက်တွင်မူ "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ထက် ကျော်လွန်သော ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားသစ်များနှင့် တိုက်မိချိန်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအကြား သံသယနှင့် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ပြင်းထန်စွာ ရင်ဆိုင်ရမည့် အခြေအနေသို့ တွန်းပို့လျက် ရှိပါသည်။