Public Trust and Information Management: Mitigating the Crisis of Faith Arising from Newly Discovered Archaeological Evidence

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum

Public Trust and Information Management: Mitigating the Crisis of Faith Arising from Newly Discovered Archaeological Evidence

Venerable Dhammasami

Ph.D(Thesis),M.A(Pali),Dip in Social Work,B.A

ORCID: 0009-0000-0697-4760

The Office Of Siridantamahapalaka

The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum

Public Trust and Information Management: Mitigating the Crisis of Faith Arising from Newly Discovered Archaeological Evidence

Venerable Dhammasami

Ph.D(Thesis),M.A(Pali),Dip in Social Work,B.A

ORCID: 0009-0000-0697-4760

Copy Right By

Venerable Dhammasami 

ORCID iD: 0009-0000-0697-4760

CHAPTER I

INTRODUCTION

1.1 Title of the Research

Myanmar Title: အများပြည်သူ ယုံကြည်မှုနှင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲခြင်း - ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်အသစ်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ (Crisis of Faith) ကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းခြင်း

English Title: Public Trust and Information Management: Mitigating the Crisis of Faith Arising from Newly Discovered Archaeological Evidence

1.2 Background and Significance of the Problems

မြန်မာ့ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အသိုင်းအဝိုင်းတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ပူဇော်ခြင်းသည် သမိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများထက် ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ အစဉ်အလာများ အပေါ်တွင်သာ အကြွင်းမဲ့ အခြေခံထားပါသည်။ ထေရဝါဒနိုင်ငံများ၏ ဘာသာရေး အမှတ်သညာ (Religious Identity) သည် ပိဋကတ်တော်နှင့် အဋ္ဌကထာများ တွင် လာရှိသော ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို ယုံကြည်မှု (အမူလိကသဒ္ဓါ - Blind Faith) ဖြင့် သံသယကင်းရှင်းစွာ လက်ခံထားခြင်းအပေါ်တွင် ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤယုံကြည်မှုစနစ်ကို လေ့လာရာတွင် ဒီဃနိကာယ် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တော်၌ မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးနောက် ဓာတ်တော်ဝေမျှခြင်း မှတ်တမ်းများကို အဓိက အခြေခံထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ အဆိုပါသုတ်တော်တွင် စွယ်တော် ၄ ဆူသာရှိပြီး၊ တာဝတိံသာနတ်ပြည်၊ နဂါးပြည်၊ ဂန္ဓာရတိုင်း နှင့် ကာလိင်္ဂတိုင်းတို့တွင် အသီးသီး ကိန်းဝပ်ကြောင်း အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ဤကျမ်းဂန်လာ အချက်အလက်များသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ သဒ္ဓါတရားကို ပုံဖော်ရာတွင် အဓိကကျသော မဏ္ဍိုင်ဖြစ်လာပြီး၊ လူ့ပြည်တွင် စွယ်တော် ၂ ဆူသာ ရှိသည်ဟူသော သမိုင်းဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ သို့ဖြစ်၍ ဤပြဋ္ဌာန်းချက်အပေါ် အကြွင်းမဲ့ ယုံကြည်ခြင်းသည် ထေရဝါဒ အစဉ်အလာကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် အဓိကကျသော ယုံကြည်မှုစနစ်တစ်ခုအဖြစ် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ တည်တံ့လာခဲ့ပါသည်။

အဆိုပါ ပါဠိတော်လာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို အဋ္ဌကထာဆရာများနှင့် သမိုင်းကျမ်းပြု ပညာရှင်များက ထပ်ဆင့် အတည်ပြု ဖွင့်ဆိုခဲ့ခြင်းကြောင့် မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ အသိအမြင်သည် ပိုမို တင်းကျပ်သော ဘောင်အတွင်းသို့ ရောက်ရှိသွား ခဲ့ပါသည်။ ဆုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အဋ္ဌကထာတွင် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်လာ ဓာတ်တော် ဝေမျှခြင်း အပိုင်းကို အသေးစိတ် ဖွင့်ဆိုထားပြီး၊ ဓာတ်တော်များ၏ အရေအတွက်နှင့် ကိန်းဝပ်ရာ ဌာနများကို ကျမ်းဂန်နှင့်အညီ တိကျစွာ သတ်မှတ်ပေးထားသည်။ ထို့အပြင် သီဟိုဠ်ကျွန်း (သီရိလင်္ကာ) တွင် ရေးသားပြုစုခဲ့သော ဒါဌာဝံသ (Dāṭhāvaṃsa) ကျမ်းနှင့် မဟာဝံသ (Mahāvaṃsa) ကျမ်းတို့တွင်လည်း စွယ်တော်မြတ်များ၏ သမိုင်းကြောင်းကို အဆိုပါ လေးဆူသော ကန့်သတ်ချက်အောက်မှသာ သရုပ်ဖော် ရေးသားခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့မှ ပြုစုထုတ်ဝေသော သာသနာတော်သမိုင်း ကျမ်းများ တွင်လည်း ဤအစဉ်အလာ ဇာတ်ကြောင်း (Traditional Narratives) ကိုပင် တရားဝင် သမိုင်းမှတ်တမ်းအဖြစ် အတည်ပြု လက်ခံထားကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤအထောက်အ ထားများက ဖော်ပြနေသည်မှာ မြန်မာ့လူဘောင်အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ဓာတ်တော်မွေတော် ဆိုင်ရာ သမိုင်းအသိ (Historical Consciousness) သည် မျက်မြင်သက်သေ အထောက်အထားများထက် ဘာသာရေးစာပေများအပေါ်တွင်သာ လုံးလုံးလျားလျား မှီခိုနေကြောင်းကို ပြသနေပါသည်။

ကျမ်းဂန်လာ အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံထားသော ဤ "အမူလိကသဒ္ဓါ" သည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တည်ငြိမ်မှုကို ပေးစွမ်းနိုင်သော်လည်း၊ ခိုင်မာသော သမိုင်းအမှန်တရား (Historical Reality) ကို သိမြင်နားလည်ရန်အတွက်မူ အဟန့်အတားတစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်ပါသည်။ ကျေးဇူးတော်ရှင် မဟာစည်ဆရာတော် ဘုရားကြီး၏ သမ္မာဒိဋ္ဌိကျမ်းများတွင် မှန်ကန်သော အမြင်ရှိရန်အတွက် အကြောင်းအကျိုးကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်နိုင်စွမ်း လိုအပ်ကြောင်း ပြဆိုထားသကဲ့သို့၊ ယုံကြည်မှုသက်သက်ကိုသာ ရှေ့တန်းတင်သောအခါ သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထား များနှင့် မျက်ကွယ်ပြုမိတတ်ပါသည်။ ဘာသာရေး ပညာရှင် ဂျွန်အက်စ်စထရောင်း (John S. Strong) က ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသတွင်း ယုံကြည်မှုများနှင့် နိုင်ငံရေးအရ ပံ့ပိုးမှုများအပေါ် မူတည်၍ တိုးချဲ့ပြောင်းလဲလာခဲ့ကြောင်း သူ၏ ကျမ်းတွင် ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော ကန့်သတ်ချက်ကို အကြွင်းမဲ့ အမှန်တရားအဖြစ် လက်ခံထားခြင်းသည် သမိုင်းဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံး၏ ကျယ်ပြန့် သောအတိုင်းအတာကို မမြင်နိုင်အောင် ကန့်သတ်လိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေ သည် နောင်တစ်ချိန်တွင် ထွက်ပေါ်လာမည့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်အသစ်များ နှင့် တိုက်မိသောအခါ ပြင်းထန်သော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် အခံသဘောမျိုး ဖန်တီးပေးထားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေပါသည်။

မျက်မှောက်ခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ သိပ္ပံနည်းကျ ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော ကန့်သတ်ချက်ကို ခိုင်မာစွာ စိန်ခေါ်လာခဲ့ပါသည်။ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်အတွင်း အသောကမင်းကြီး လက်ထက်မှ စ၍ ကနိသျှမင်းကြီး လက်ထက်တိုင်အောင် တူးဖော်ရရှိသော စေတီ (၉) ဆူမှ အထောက်အထားများသည် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ကြီးမားကျယ်ပြန့်စွာ ဖြန့်ဝေတည်ထားခဲ့ကြောင်းကို လက်တွေ့ကျကျ သက်သေပြနေသည်။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ တရားဝင် အစီရင်ခံစာများတွင် တက္ကသီလာ (Taxila)၊ ဘတ္တိပရိုလု (Bhattiprolu) နှင့် အခြားသော ရှေးဟောင်းစေတီတော်များမှ တူးဖော်ရရှိသော ကျောက်စာများနှင့် ဓာတ်တော်ကြုတ်များအကြောင်းကို အတိအလင်း မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။ အထူးသဖြင့် ဆာ ဂျွန်မာရှယ် (Sir John Marshall) ၏ တက္ကသီလာ တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများအရ ဓာတ်တော်များသည် အနည်းငယ်သာ ရှိသည် မဟုတ်ဘဲ ဒေသအနှံ့အပြားတွင် ပူဇော်ခံထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ဤသိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများ ထွက်ပေါ်လာခြင်းသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ ကန့်သတ်ချက်နှင့် လုံးဝ ကွဲလွဲနေပြီး၊ ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ သမိုင်းကြောင်းကို အသစ်ပြန်လည် ရေးသားရန် တွန်းအားပေးလျက်ရှိပါသည်။

ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များသာမက ကိုလိုနီခေတ် ပြတိုက်မှတ်တမ်း များသည်လည်း ဓာတ်တော်များ အမြောက်အမြား တည်ရှိနေခြင်းကို အခိုင်အမာ သက်သေထူလျက်ရှိသည်။ ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ် ပြတိုက် (V&A Museum) တို့တွင် ထိန်းသိမ်းထားသော ချားလ်စ် မက်ဆန် (Charles Masson) ၏ ဘီဂရမ် (Begram) နှင့် ကဘူးလ် (Kabul) ဒေသ တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများတွင် ရှေးဟောင်း စွယ်တော်မြတ်များနှင့် ဓာတ်တော်အများအပြားကို သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ဆေးမှုများဖြင့် အတည်ပြုထားပါသည်။   ဤတွေ့ရှိချက်များသည် သာမန် အရပ်သတင်းများ မဟုတ်ဘဲ ခေတ်မီနည်းပညာများ (ဥပမာ - Carbon-14 Dating) နှင့် ကျောက်စာပညာ (Epigraphy) တို့ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြု၍ သက်သေပြထားသော အချက်အလက်များ ဖြစ်သည်။ ဂရီဂိုရီ ရှိုပန် (Gregory Schopen) က ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကို လေ့လာရာတွင် စာပေကျမ်းဂန်များသာမက မြေပြင်မှ တူးဖော်ရရှိသော ရုပ်ဝတ္ထုအ ထောက်အထားများကိုပါ ပေါင်းစပ်လေ့လာမှသာလျှင် ပြည့်စုံသော သမိုင်းအမှန်ကို ရရှိနိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း အလေးအနက် တင်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော အချက်သည် ဒေသန္တရ နိုင်ငံရေးအရ ကန့်သတ်ချက်တစ်ခုသာ ဖြစ်နိုင်ပြီး၊ မြေပြင် အထောက်အထားများအရ ဓာတ်တော်များသည် ထို့ထက်မက ကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိနေကြောင်း ခိုင်မာစွာ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါသည်။

ထိုသို့ ရိုးရာကျမ်းဂန်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များအကြား ကွဲလွဲလာမှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအကြား ကြီးမားသော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) ကို ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်။ မိမိတို့ အစဉ်အလာအရ နှစ်ပေါင်းများစွာ ယုံကြည်လာခဲ့သော အချက်အလက်များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေသော ခိုင်မာသည့် မျက်မြင်သက်သေများကို ကြုံတွေ့ရချိန်တွင် လူထုအတွင်း စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ (Psychological discomfort) နှင့် သံသယများ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာလေ့ ရှိသည်။ လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory) အရ လူတစ်ဦးသည် မိမိ၏ မူလယုံကြည်ချက်နှင့် လုံးဝ ဆန့်ကျင်နေသော သတင်းအချက်အလက်သစ် တစ်ခုကို လက်ခံရရှိချိန်တွင် ပြင်းထန်သော စိတ်ဖိစီးမှုကို ခံစားရပြီး ယင်းကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် သတင်းအသစ်ကို ငြင်းပယ်ခြင်း သို့မဟုတ် မူလယုံကြည်ချက်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းဟူသော လမ်းစဉ်နှစ်ခုအနက်မှ တစ်ခုကို ရွေးချယ်လေ့ရှိကြောင်း ပြဆိုထားပါသည်။ လက်တွေ့တွင်လည်း မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာဝင် များအနေဖြင့် စေတီ ၉ ဆူမှ တူးဖော်တွေ့ရှိရသော သွားတော်အသစ်များကို တွေ့မြင်ရချိန်တွင် ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော ယုံကြည်ချက်နှင့် တိုက်မိကာ၊ ဤအသစ်တွေ့ရှိသော ဓာတ်တော်များသည် အတုအယောင်များလော ဟူသော သံသယများ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ သီအိုရီအရ တိကျစွာ ရှင်းပြနိုင်သော ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း၏ သရုပ်သကန်ပင် ဖြစ်ပါသည်။

ဤယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းကို ရင်ဆိုင်ရာတွင် အသိဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ်နိုင်သော "အာကာရဝတီသဒ္ဓါ (Reasoned Faith)" သို့ ကူးပြောင်းရန် လိုအပ်ကြောင်း မြန်မာဆရာတော်ကြီးများက လမ်းညွှန်တော်မူခဲ့ကြသည်။ ကျေးဇူးတော် ရှင် လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီး၏ ဓမ္မဒီပနီကျမ်းတွင် အမှန်တရားကို ရှာဖွေရာ၌ မျက်ကန်းယုံကြည်မှုဖြင့် မဟုတ်ဘဲ၊ ဓမ္မနှင့် သမိုင်းကြောင်းကို ပိုင်းခြားသိမြင်နိုင်သော အသိဉာဏ် (ပညာ) ဖြင့် ချဉ်းကပ်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း မိန့်ဆိုထားပါသည်။ ထို့အတူ မင်းကွန်းဆရာတော်ဘုရားကြီးကလည်း သာသနာရေးရာ ကိစ္စရပ်များတွင် အထောက် အထား ခိုင်လုံမှု၏ အရေးပါပုံကို အလေးပေး ဟောကြားခဲ့သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခြင်းကို ဗုဒ္ဓဘာသာအား ခြိမ်းခြောက်မှုအဖြစ် မမြင်သင့်ဘဲ၊ ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော် မည်မျှ ကျယ်ပြန့်စွာ ထွန်းကားခဲ့ကြောင်းကို သက်သေပြသည့် အခွင့်အရေးတစ်ရပ်အဖြစ် ရှုမြင်သင့်ပါသည်။ အမူလိကသဒ္ဓါမှ အာကာရဝတီသဒ္ဓါသို့ ကူးပြောင်းနိုင်မှသာလျှင် ခေတ်သစ် အထောက်အထားများကို လက်ခံနိုင်ပြီး သဒ္ဓါတရား ပိုမို ခိုင်မာလာမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော် မြေပြင်အခြေအနေတွင် ဤသို့ ကူးပြောင်းနိုင်ရန်အတွက် သာသနာရေး အာဏာပိုင်များ၏ စနစ်ကျသော လမ်းညွှန်မှု လွန်စွာ လိုအပ်လျက်ရှိပါသည်။

ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရာတွင် သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများ၏ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု (Information Management) အားနည်းခြင်းသည် ပြဿနာကို ပိုမို ကြီးထွားစေသော အဓိက အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပါ သည်။ သမိုင်းအထောက်အထား အသစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် ယင်းအချက် အလက်များကို လူထုထံ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ရှင်းလင်းပြသခြင်း မရှိဘဲ လျစ်လျူရှု ဖုံးကွယ်ထားခြင်း သို့မဟုတ် ငြင်းပယ်ခြင်းသည် အဖွဲ့အစည်းများ၏ ဆက်သွယ်ရေး စီမံခန့်ခွဲမှု ပျက်ကွက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) အရ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုသည် အကျပ်အတည်းကာလအတွင်း မိမိ၏ ပရိသတ်ထံသို့ သတင်းအချက်အလက်များကို ရှင်းလင်းမှန်ကန်စွာ၊ အချိန်မီ ထုတ်ပြန်ခြင်းဖြင့်သာ ယုံကြည်မှုကို ထိန်းသိမ်းနိုင်မည်ဟု အတိအလင်း သတ်မှတ်ထားသည်။ လက်ရှိ မြန်မာနိုင်ငံရှိ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် သာသနာရေး အာဏာပိုင်များတွင် အဆိုပါ တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို ကျမ်းဂန်များနှင့် မည်သို့ ချိန်ထိုးရမည်ကို လူထုအား ရှင်းပြနိုင်စွမ်း အားနည်းနေသေးကြောင်း တွေ့ရသည်။ ဤသို့ နှုတ်ဆိတ်နေခြင်းသည် လူထုအတွင်း သံသယများကို ပိုမို မြင့်မားလာစေပြီး၊ ဘာသာရေး အာဏာပိုင်များအပေါ် ယုံကြည်မှု ကျဆင်းလာစေရန် တွန်းအားပေးလျက်ရှိပါသည်။

အဖွဲ့အစည်းများအနေဖြင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲရာတွင် အနောက်တိုင်း စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီများသာမက ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" ခေါ် နည်းပရိယာယ် ကြွယ်ဝမှုကိုပါ ပေါင်းစပ်အသုံးပြုရန် အထူးလိုအပ်ပါသည်။ ပီတာ ဒရက်ကာ (Peter Drucker) ၏ ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီများတွင် အဖွဲ့အစည်းတွင်း ဆက်သွယ်ရေးသည် ပြဿနာဖြေရှင်းခြင်း၏ အဓိက သော့ချက်ဖြစ်ကြောင်း ပြဆိုထား သကဲ့သို့၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရှုထောင့်မှလည်း အမှန်တရားကို တင်ပြရာတွင် နားထောင်သူ၏ ဉာဏ်ရည်နှင့် အခြေအနေအပေါ် မူတည်၍ သင့်လျော်သော နည်းလမ်းကို အသုံးပြုရမည် ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော ကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက်နှင့် တူးဖော်တွေ့ရှိရသော စေတီ ၉ ဆူမှ သမိုင်းအထောက်အထားများကို အပြိုင်ထားကာ (Mutual Complementarity အနေဖြင့်) လူထုကို ဥပါယကောသလ္လဖြင့် ရှင်းလင်း ဟောကြားရန် လိုအပ်သည်။ ဤသို့ လုပ်ဆောင်ခြင်းသည် အထောက်အထားများကို ငြင်းပယ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ကျမ်းဂန်သည် မူလယုံကြည်မှု အုတ်မြစ်ဖြစ်ပြီး ရှေးဟောင်း သုတေသနသည် ယင်းအုတ်မြစ်ကို ပိုမိုခိုင်မာစေသော သက်သေများဖြစ်ကြောင်း လူထုအား နားလည်စေမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဒစ်ဂျစ်တယ် ခေတ်ကာလတွင် သတင်းအချက်အလက် စီးဆင်းမှု မြန်ဆန် လာခြင်းက ဤအကျပ်အတည်းကို ပိုမို ထိလွယ်ရှလွယ်သော အခြေအနေသို့ တွန်းပို့လျက် ရှိပါသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်အသစ်များသည် အင်တာနက်နှင့် လူမှုကွန်ရက် မီဒီယာများမှတစ်ဆင့် လူထုထံသို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်ရှိနေပြီး၊ သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများဘက်မှ တရားဝင် ရှင်းလင်းချက် မရှိသောအခါ သတင်းမှားများနှင့် အစွန်းရောက် ဝေဖန်မှုများ နေရာယူလာလေ့ရှိသည်။ သုတေသီ ရစ်ချတ် ဂွမ်ဘရစ်ချ် (Richard Gombrich) က ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ခေတ်သစ် ကမ္ဘာ့အပြောင်း အလဲများနှင့် ရင်ဆိုင်ရာတွင် မိမိ၏ မူလဓမ္မကို မပယ်စွန့်ဘဲ ခေတ်နှင့်အညီ တုံ့ပြန်နိုင်စွမ်း ရှိရန် လိုအပ်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် တူးဖော်တွေ့ရှိရသော စေတီ ၉ ဆူမှ အချက်အလက်များကို ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများက ကြိုတင်လေ့လာပြီး၊ လူထုထံသို့ စနစ်တကျ ချပြနိုင်မည့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု မူဝါဒ (Information Management Policy) တစ်ရပ် မရှိမဖြစ် လိုအပ်လာပါသည်။ ဤမူဝါဒ မရှိပါက လူထု၏ ယုံကြည်မှုသည် မှားယွင်းသော လမ်းကြောင်းများပေါ်သို့ ရောက်ရှိသွားနိုင်ပြီး၊ သာသနာတော်၏ ရေရှည် တည်တံ့ခိုင်မြဲမှုကိုပါ ထိခိုက်လာနိုင်ပါသည်။

ဤသုတေသနတွင် အဓိက အသုံးပြုမည့် Case Studies များဖြစ်သော "စေတီ (၉) ဆူ" ၏ အချက်အလက်များသည် ဤအကျပ်အတည်းကို လက်တွေ့ကျကျ သရုပ်ခွဲရန်အတွက် အကောင်းဆုံးသော ပထမတန်းစား အရင်းအမြစ်များ (Primary Data) ဖြစ်ပါသည်။ အသောကမင်းကြီးနှင့် ကနိသျှမင်းကြီးတို့ လက်ထက် တည်ထားခဲ့သော အဆိုပါ စေတီများမှ တွေ့ရှိချက်များသည် ကျမ်းဂန်လာ အချက်အလက်များနှင့် မည်သို့ ကွဲလွဲနေကြောင်း၊ ထိုကွဲလွဲချက်များကို လူထုထံ ချပြရာတွင် အဖွဲ့အစည်းများ မည်သို့ လစ်ဟာခဲ့ကြောင်းကို သုတေသနပြု ဖော်ထုတ်သွားမည် ဖြစ်သည်။ မဇ္ဈိမနိကာယ် အဋ္ဌကထာဖြစ်သော ပပဉ္စသူဒနီ ကျမ်းတွင် သမိုင်းဖြစ်စဉ်များကို မှတ်တမ်းတင်ရာ၌ မျက်မြင်သက်သေနှင့် နှုတ်ဆင့်ကမ်း ယုံကြည်မှုတို့အကြား ကွဲလွဲနိုင်ခြေရှိကြောင်းကို သတိပေးထားပါသည်။ ဤအချက်ကို ထောက်ရှုပါက စေတီ ၉ ဆူမှ အချက်အလက်များ သည် ရှေးဟောင်းသုတေသန ရှုထောင့်မှသာမက၊ ပိဋကတ်တော်လာ အယူအဆများနှင့်ပါ ချိတ်ဆက် သုံးသပ်နိုင်သော ခိုင်မာသည့် သက်သေများ ဖြစ်လာပါသည်။ ဤ Case Studies များကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းကို မည်သို့ ဖြေရှင်းရမည်ဟူသော လက်တွေ့ကျသည့် အဖြေကို ရှာဖွေနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

သို့ပါ၍ အသစ်ရှာဖွေတွေ့ရှိသော ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ ကို အခြေခံ၍ လူထု၏ မျက်ကန်းယုံကြည်မှု (အမူလိကသဒ္ဓါ) မှ အသိဉာဏ်အခြေခံသော ယုံကြည်မှု (အာကာရဝတီသဒ္ဓါ) သို့ ကူးပြောင်းပေးနိုင်မည့် လက်တွေ့အသုံးချ မော်ဒယ်တစ်ခု တည်ဆောက်ရန် လွန်စွာ အရေးတကြီး လိုအပ်လျက်ရှိပါသည်။ ဤသုတေသနသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ အဆုံးအမ (Traditional Texts) နှင့် မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (Archaeological Evidence) ကို အပြန်အလှန် ချိန်ထိုးလေ့လာကာ၊ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်သော ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများကို ထိရောက်စွာ ဖြေရှင်းပေးနိုင်မည့် "အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ် (Crisis Mitigation Model)" ကို ဖော်ထုတ်သွား မည် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဖော်ထုတ်ရာတွင် လူထု၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများကို သီအိုရီအရ နားလည်နိုင်ရန် လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory) ကို အသုံးပြု၍ သရုပ်ခွဲမည် ဖြစ်ပါသည်။ ထို့အပြင် ယင်းအကျပ်အတည်းကို လက်တွေ့ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရာတွင် အဖွဲ့အစည်းများ၏ သတင်းထုတ်ပြန်မှု အခန်းကဏ္ဍကို ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) နှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ 'ဥပါယကောသလ္လ' နည်းလမ်းတို့ကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ် (Contextualize) ကာ လေ့လာသွားမည် ဖြစ်သည်။ ဤမော်ဒယ်သည် ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများအတွက် သမိုင်းအထောက်အထား အသစ်များကို လူထုထံ ချပြရာတွင် အသုံးပြုနိုင်မည့် အားကောင်းသော လက်နက်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဟု ယုံကြည်ပါသည်။

​ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းဇာတ်ကြောင်းများနှင့် ဆန့်ကျင်နေပုံရသော ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများ ထွက်ပေါ်လာခြင်းသည် ယုံကြည်မှု (သဒ္ဓါတရား) နှင့် လက်တွေ့ကျသော အသိပညာ (Empirical Knowledge) အကြား ကြီးမားသော တင်းမာမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်။ ဤတင်းမာမှုကို စနစ်တကျ မဖြေရှင်းနိုင်သောအခါ လူထုအတွင်း ရှုပ်ထွေးမှုများ၊ အငြင်းပွားမှုများနှင့် ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ (Crisis of Faith) ကို ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်။ မြန်မာ့ထေရဝါဒ အသိုင်းအဝိုင်းတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုသည် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်လာ 'စွယ်တော် ၄ ဆူ' ဟူသော ပြဋ္ဌာန်းချက်အပေါ်တွင်သာ အကြွင်းမဲ့ အခြေခံထားသည်။ သို့သော် မျက်မှောက်ခေတ် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) နှင့် ဗြိတိသျှပြတိုက် မှတ်တမ်းများအရ တက္ကသီလာ အပါအဝင် စေတီ (၉) ဆူမှ ဓာတ်တော်များကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် တူးဖော်တွေ့ရှိလာရသည်။ ဤသို့ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ခိုင်မာသော သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များအကြား ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံမှုသည် ပုံမှန်ဘာသာရေး အငြင်းပွားမှုတစ်ခုအဆင့်မှ ကျော်လွန်ကာ၊ အများပြည်သူ၏ ဘာသာရေးအာဏာပိုင်များအပေါ် ယုံကြည်ကိုးစားမှုကိုပါ ခြိမ်းခြောက်လာသည့် ပြဿနာတစ်ရပ် ဖြစ်လာပါသည်။

ဤသုတေသနသည် ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ထွက်ပေါ်လာနေသော သမိုင်း အထောက်အထား အသစ်များအကြား ဟာကွက်ကို အဓိကထား ဖြေရှင်းမည်ဖြစ်ပြီး၊ ဤဟာကွက်သည် အများပြည်သူအကြား မသေချာမရေရာမှုများကို မြင့်တက်လာစေ ပါသည်။ (This study addresses the gap between traditional belief and emerging historical evidence, which has led to increasing public uncertainty.) ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသော အဓိက အကြောင်းရင်းမှာ အထောက်အထား သစ်များ ထွက်ပေါ်လာခြင်း သက်သက်ကြောင့် မဟုတ်ဘဲ၊ သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်း များ၏ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု (Information Management) အားနည်းခြင်းနှင့် တွေ့ရှိချက်များကို ကျမ်းဂန်နှင့်အညီ ချိန်ထိုးရှင်းပြနိုင်စွမ်း (Interpretation) ပျက်ကွက်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယခင်သုတေသန လေ့လာချက်များသည် ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ သမိုင်းပြုစုမှုများနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို လေ့လာခဲ့ကြသော်လည်း၊ ဤတွေ့ရှိချက်များသည် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုအပေါ် မည်သို့ သက်ရောက်မှုရှိကြောင်းနှင့် ယင်းကို တုံ့ပြန်ရန်အတွက် သတင်းအချက်အလက် များကို မည်သို့ စီမံခန့်ခွဲရမည်ဟူသောအချက်ကို စနစ်တကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာထားသည့် သုတေသန လုံးဝ မရှိသေးပါ။ (Although previous studies have examined relic historiography and archaeological findings, no study has systematically analyzed how these findings impact public faith and how information is managed in response.)

ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနသည် အောက်ပါ ရှုထောင့် (၃) ရပ်ဖြင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အရေးပါမှု (Significance of the Study) ရှိပါသည်-         

၁။ Academic Significance: သမိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားနှင့် ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုအကြား ပဋိပက္ခကို Crisis Communication သီအိုရီဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်သစ်ကို ဖော်ဆောင်ပေးမည် ဖြစ်သည်။         

၂။ Social Significance: လူထု၏ စိုးရိမ်ပူပန်မှုများကို ဖြေရှင်းပေးနိုင်ပြီး၊ မျက်ကန်းယုံကြည်မှုမှ အသိဉာဏ်အခြေခံသော ယုံကြည်မှုသို့ ကူးပြောင်းနိုင်မည့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ တည်ငြိမ်မှုကို အထောက်အကူပြုမည် ဖြစ်သည်။         

၃။ Policy Significance: သာသနာရေး အာဏာပိုင်များနှင့် ပြတိုက်များအတွက် သတင်းအချက်အလက် ထုတ်ပြန်ရာတွင် အသုံးပြုနိုင်မည့် မူဝါဒရေးရာ မော်ဒယ်တစ်ခုကို ပံ့ပိုးပေးမည် ဖြစ်သည်။

အချုပ်အားဖြင့် ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော်၊ ဤသုတေသနသည် ထေရဝါဒ ရိုးရာသဒ္ဓါ တရားကို မပျက်စီးစေဘဲ ခေတ်သစ်သိပ္ပံနည်းကျ တွေ့ရှိချက်များနှင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်နိုင်ရေးအတွက် လမ်းပြပေးမည့် သုတေသနတစ်ရပ်အဖြစ် ကြီးမားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အရေးပါမှု (Significance of the Study) ရှိပါသည်။ လက်ရှိ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ နယ်ပယ်တွင် ကျမ်းဂန်လာ သမိုင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက် အထားများကို သီးခြားစီ လေ့လာသော ကျမ်းများရှိသော်လည်း၊ ယင်းနှစ်ခု တိုက်မိချိန် တွင် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို "သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု" ရှုထောင့်မှ ဖြေရှင်းထားသော ကျမ်းစာများ လုံးဝ လစ်ဟာနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ဤသုတေ သနသည် ထိုလစ်ဟာနေသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွက်လပ် (Academic Gap) ကို ဖြည့်ဆည်းပေးမည် ဖြစ်ပြီး၊ နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၊ သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန နှင့် ပြတိုက်မှူးများအတွက် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို စီမံခန့်ခွဲရာတွင် အသုံးပြုနိုင်မည့် လက်တွေ့ကျသော မူဝါဒရေးရာ လမ်းညွှန်ချက်များကို ပံ့ပိုးပေးနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနသည် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုကို ရေရှည်တည်တံ့စေရန်နှင့် သာသနာတော် သန့်ရှင်းတည်တံ့ခိုင်မြဲရေးအတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာစွာ တင်ပြအပ်ပါသည်။

1.3 Research Questions

ဤသုတေသနသည် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြား ကွဲလွဲချက်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ယုံကြည်မှုအကျပ် အတည်း ကို စနစ်တကျ ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် အောက်ပါ သုတေသနမေးခွန်း (၃) ခုကို အဓိက အခြေခံ၍ လေ့လာဆန်းစစ်ထားပါသည်-

၁.၃.၁။ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များနှင့် ရိုးရာသမိုင်း မှတ်တမ်းများအကြား ကွဲလွဲချက်များသည် အများပြည်သူ၏ ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုကို မည်သို့ သက်ရောက်မှု ရှိစေသနည်း။   

၁.၃.၂။ အများပြည်သူ၏ တုံ့ပြန်မှုကို ပုံဖော်ရာတွင် ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်း များ၏ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုသည် မည်သို့သော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသနည်း။ 

၁.၃.၃။ မျက်မှောက်ခေတ် သမိုင်းအထောက်အထားများနှင့် ထေရဝါဒ ရိုးရာ ယုံကြည်မှုတို့အကြား ပဋိပက္ခကို လျော့ပါးစေရန် မည်သည့် အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ်က အသင့်လျော်ဆုံး ဖြစ်သနည်း။

1.4 Objectives of the Research

အထက်ဖော်ပြပါ သုတေသနမေးခွန်းများကို တိကျစွာ ဖြေဆိုနိုင်ရန်နှင့် သုတေသန၏ အဓိက ပန်းတိုင်သို့ အောင်မြင်စွာ ရောက်ရှိရန်အတွက် အောက်ပါ ရည်ရွယ်ချက် (၃) ရပ်ကို ချမှတ်ထားပါသည်-

၁.၄.၁။ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များနှင့် ရိုးရာသမိုင်း မှတ်တမ်းများအကြား ကွဲလွဲချက်များက အများပြည်သူ၏ ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုအပေါ် မည်သို့ သက်ရောက်မှုရှိကြောင်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန်။ 

(To analyze how conflicting historical findings affect public religious belief.)

၁.၄.၂။ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ပုံဖော်ရာတွင် ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု အခန်းကဏ္ဍကို အကဲဖြတ် ဆန်းစစ်ရန်။ 

(To evaluate the role of information management in shaping public response to newly discovered relics.)         

၁.၄.၃။ မျက်မှောက်ခေတ် သမိုင်းအထောက်အထားများနှင့် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုတို့အကြား ပဋိပက္ခကို လျော့ပါးစေမည့် အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ်တစ်ခုကို တည်ဆောက်ရန်။ 

(To construct an appropriate crisis mitigation model that harmonizes modern historical evidence with traditional Theravada faith.)

1.5 Scope of the Research

ကန့်သတ်ချက် (Limitation of the Study): ဤသုတေသနသည် ဓာတ်တော်များ၏ အကြွင်းမဲ့ စစ်မှန်မှုကို အဆုံးအဖြတ်ပေးရန် ကြိုးပမ်းမည်မဟုတ်ဘဲ၊ ၎င်းတို့အပေါ် ကောက်ယူသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များနှင့် အများပြည်သူ ယုံကြည်မှု အပေါ် သက်ရောက်မှုများကိုသာ အဓိကထား လေ့လာမည် ဖြစ်ပါသည်။ 

(This study does not attempt to determine the ultimate authenticity of relics but focuses on their interpretation and impact on public belief.)

ဤသုတေသနသည် တိကျခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဘောင်အတွင်းမှ လေ့လာဆန်းစစ်နိုင်ရန်နှင့် ချမှတ်ထားသော သုတေသန၏ ရည်ရွယ်ချက်များကို အောင်မြင်စွာ အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန်အတွက် အောက်ပါ သုတေသနနယ်ပယ် (၅) ရပ်ဖြင့် ကန့်သတ် ပိုင်းခြားထားပါသည်-

1.5.1 Scope of Content (အကြောင်းအရာ နယ်ပယ်): 

သုတေသန၏ အဓိက အကြောင်းအရာအဖြစ် ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်လာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များ (ဥပမာ - မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၊ ဒါဌာဝံသကျမ်း နှင့် သာသနာတော်သမိုင်း များ) မှ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများကို တစ်ဖက်၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်အတွင်း တူးဖော်ရရှိသော စေတီ (၉) ဆူမှ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ (ASI အစီရင်ခံစာများ၊ ဗြိတိသျှပြတိုက်နှင့် V&A ပြတိုက် မှတ်တမ်းများ) ကို အခြားတစ်ဖက်ထား၍ တိုက်ရိုက် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာမည် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို သီအိုရီအရ သရုပ်ခွဲရန် လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory) ကို လည်းကောင်း၊ အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ် တည်ဆောက်ရန် ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) နှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" သဘောတရားတို့ကို လည်းကောင်း ပေါင်းစပ်လေ့လာမည့် အကြောင်းအရာများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါသည်။

1.5.2 Scope of Variables (ပြောင်းလဲကိန်း နယ်ပယ်): 

ဤသုတေသနတွင် လွတ်လပ်သော ပြောင်းလဲကိန်း (Independent Variable) အဖြစ် "အသစ်ရှာဖွေတွေ့ရှိသော ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံ" ကို သတ်မှတ် ထားပါသည်။ မှီခိုပြောင်းလဲကိန်း (Dependent Variable) အဖြစ် "လူထု၏ ယုံကြည်မှု ဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) နှင့် အဖွဲ့အစည်းများအပေါ် ယုံကြည်မှု ပြောင်းလဲလာသည့် အခြေအနေ" ကို သတ်မှတ်လေ့လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

1.5.3 Scope of Key Informants/Population (အဓိက သတင်းအချက်အလက် အရင်းအမြစ် နယ်ပယ်): 

ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းလေ့လာမှု (Qualitative Documentary Research) ပုံစံကိုသာ အသုံးပြုမည် ဖြစ်သောကြောင့် ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ထိလွယ်ရှလွယ်သော ကိစ္စရပ်များတွင် ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပ တရားကို လက်ကိုင်ထားကာ လူပုဂ္ဂိုလ်များကို အင်တာဗျူးခြင်း (In-Depth Interviews) သို့မဟုတ် အုပ်စုဖွဲ့ဆွေးနွေးခြင်း (Focus Group Discussions) များ လုံးဝ ပြုလုပ်မည် မဟုတ်ပါ။ သုတေသနအတွက် အဓိက သတင်းအချက်အလက် အရင်းအမြစ်များ (Key Informants/ Documents) အဖြစ် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ တရားဝင် အစီရင်ခံစာ များ၊ ကိုလိုနီခေတ် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများ၊ ပိဋကတ်တော်၊ အဋ္ဌကထာကျမ်းများနှင့် ခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာတမ်းများကိုသာ အဓိကထား အသုံးပြုမည် ဖြစ်ပါသည်။

1.5.4 Scope of Area (ပထဝီဝင် ဧရိယာ နယ်ပယ်): 

ပထဝီဝင်နယ်ပယ်အနေဖြင့် အသောကမင်းကြီးမှ ကနိသျှမင်းကြီးအထိ သမိုင်းဝင် ဓာတ်တော်များ ဖြန့်ဝေတည်ထားခဲ့သော အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ဒေသများရှိ စေတီ (၉) ဆူ၏ တူးဖော်မှု ဧရိယာများကို သမိုင်းဆိုင်ရာ လေ့လာမှု ဧရိယာအဖြစ် သတ်မှတ်ပါသည်။ အဆိုပါ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ၏ ရိုက်ခတ်မှုကို ခံရသော နေရာဒေသအနေဖြင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အထွန်းကားဆုံးဖြစ်သည့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု နယ်ပယ်ကို အဓိကထား လေ့လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

1.5.5 Scope of Time (အချိန်ကာလ နယ်ပယ်): 

သုတေသန၏ အချိန်ကာလ နယ်ပယ်ကို အပိုင်း (၂) ပိုင်း ခွဲခြားသတ်မှတ် ထားပါသည်။ သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အချိန်ကာလ (Historical Timeframe) အနေဖြင့် ဘီစီ (၃) ရာစု (အသောကမင်းကြီး လက်ထက်) မှ အေဒီ (၂) ရာစု (ကနိသျှမင်းကြီး လက်ထက်) အတွင်းရှိ ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှုနှင့် စေတီတည်ထားမှု သမိုင်းကို လေ့လာမည် ဖြစ်သည်။ သုတေသန ပြုလုပ်မည့် အချိန်ကာလ (Research Period) အနေဖြင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်း အချက်အလက် ကောက်ယူခြင်း၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းနှင့် ကျမ်းပြုစုခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်များကို အပြီးသတ် ဆောင်ရွက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

1.6 Research Propositions 

ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ လေ့လာမှုဖြစ်သဖြင့် ကိန်းဂဏန်းအခြေခံ အဆိုကြမ်းများထက် အောက်ပါ သုတေသန အဆိုပြုချက် (Propositions) ကို အခြေခံ၍ ဆန်းစစ်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်-         "အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းသည် သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခြင်း ကိုယ်နှိုက်ကြောင့်ထက်၊ ယင်းအထောက်အထားများကို ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းများက သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲမှားခြင်း (Information Mismanagement) ကြောင့် ပိုမို ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်။" (Public faith crisis is more strongly influenced by information mismanagement than by the emergence of new historical evidence.)

သို့ရာတွင် ဤလေ့လာမှုသည် "ဝီမံသိတဗ္ဗံ" ဟူသော စူးစမ်း စစ်ဆေးခြင်းနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Exploratory and analytical in nature) ကို အခြေခံလျက်၊ သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများနှင့် ကျမ်းဂန်လာ အချက်အလက် များအကြား အပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှုကို သရုပ်ခွဲလေ့လာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ (This qualitative documentary research does not formulate statistical hypotheses. The study is exploratory and analytical in nature.)

1.7 Definitions of Terms

ဤသုတေသနကျမ်းကြီးတွင် အသုံးပြုထားသော အဓိကဝေါဟာရများအား သဘောတရားပိုင်းဆိုင်ရာ (Conceptual Definition) နှင့် လက်တွေ့အသုံးချမှုပိုင်းဆိုင်ရာ (Operational Definition) အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားပြဆိုအပ်ပါသည်-

၁။ Crisis of Faith (ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း): သဘောတရားအရ ရိုးရာယုံကြည်ချက်တစ်ခုသည် ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားသစ်များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေချိန်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြင်းထန်သည့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသည့် ကန့်သတ်ချက်သည် စေတီ ၉ ဆူမှ တူးဖော်တွေ့ရှိရသော စွယ်တော်အထောက်အထားများနှင့် တိုက်မိချိန်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအကြား ဖြစ်ပေါ်လာသော သံသယနှင့် စိုးရိမ်ပူပန်မှုကို ရည်ညွှန်းပါ သည်။

၂။ Information Management (သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲခြင်း): သဘောတရားအရ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုသည် ပရိသတ်ထံသို့ သတင်းအချက်အလက်များကို စနစ်တကျ၊ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ထုတ်ပြန်ရှင်းလင်းသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ သာသနာရေးအာဏာပိုင်များက ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိ ချက်များကို လျစ်လျူရှုခြင်းမပြုဘဲ၊ ဥပါယကောသလ္လဖြင့် လူထုအား ရှင်းလင်း ဟောကြားသည့် စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၃။ Traditional Narratives (ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများ): သဘောတရားအရ မျိုးဆက်တစ်ဆက်မှ တစ်ဆက်သို့ ကျမ်းဂန်စာပေများနှင့် နှုတ်ရာဇဝင်များမှတစ်ဆင့် လက်ဆင့်ကမ်း သယ်ဆောင်လာသော သမိုင်းဇာတ်ကြောင်းများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်နှင့် ဒါဌာဝံသ စသော ကျမ်းများအပေါ် အခြေခံ၍ စွယ်တော်မြတ် ၄ ဆူသာရှိသည်ဟု လက်ခံထားသော သမိုင်းအမြင်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၄။ Archaeological Evidence (ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထား): သဘောတရားအရ အတိတ်ကာလ လူသားတို့၏ လှုပ်ရှားမှုများကို သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်မှုများမှ ရရှိလာသော ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ASI အစီရင်ခံစာများ၊ ဗြိတိသျှနှင့် V&A ပြတိုက် မှတ်တမ်းများ တွင် ဖော်ပြထားသော စေတီ (၉) ဆူမှ တူးဖော်တွေ့ရှိရသည့် သမိုင်းမှတ်တမ်းများကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၅။ Amulika Saddha (အမူလိကသဒ္ဓါ / မျက်ကန်းယုံကြည်မှု): သဘောတရားအရ အကြောင်းအကျိုး ဆင်ခြင်သုံးသပ်မှု မပါဝင်ဘဲ သူတစ်ပါးပြောစကား သို့မဟုတ် အစဉ်အလာကို အကြွင်းမဲ့ လက်ခံသော ယုံကြည်မှုကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှု အရ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းမပြုဘဲ ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူကိုသာ တစ်ခုတည်းသော အမှန်တရားအဖြစ် စွဲကိုင်ထားသည့် လူထု၏ ယုံကြည်မှုအခြေအနေကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၆။ Akaravati Saddha (အာကာရဝတီသဒ္ဓါ / အသိဉာဏ်အခြေခံသော ယုံကြည်မှု): သဘောတရားအရ ခိုင်မာသော အထောက်အထားနှင့် အကြောင်းအကျိုးကို ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ်ပြီးမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ခိုင်မြဲသည့် ယုံကြည်မှုကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ တူးဖော်ရရှိသော စွယ်တော်အထောက်အထားသစ်များသည် သာသနာတော် ကျယ်ပြန့်မှု၏ သက်သေအဖြစ် နားလည်လက်ခံနိုင်စွမ်းရှိသော ဉာဏ်ယှဉ် သော ယုံကြည်မှုကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၇။ Cognitive Dissonance (သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ): သဘောတရားအရ လူတစ်ဦးသည် ကွဲလွဲနေသော သတင်းအချက်အလက် နှစ်ခုကို တစ်ပြိုင်နက် လက်ခံရရှိ ချိန်တွင် ခံစားရသော စိတ်ဖိစီးမှုနှင့် မလုံခြုံမှုကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ရိုးရာကျမ်းဂန်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထား တိုက်မိချိန်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ခံစားရသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၈။ Crisis Communication (အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး): သဘောတရားအရ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုသည် အကျပ်အတည်းဖြစ်ချိန်တွင် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှု နည်းပါးစေရန် သတင်းအချက်အလက်များကို မဟာဗျူဟာကျကျ ထုတ်ပြန်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဓာတ်တော်အသစ်များ ထွက်ပေါ် လာချိန်တွင် သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းများက လူထုကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ရှင်းလင်းတင်ပြသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၉။ Upaya-kosalla (ဥပါယကောသလ္လ / နည်းပရိယာယ် ကြွယ်ဝမှု): သဘောတရားအရ အခြေအနေ၊ အချိန်အခါနှင့် နားထောင်သူ၏ ဉာဏ်ရည်အပေါ် မူတည်၍ အသင့်တော်ဆုံးနည်းလမ်းဖြင့် အမှန်တရားကို တင်ပြနိုင်စွမ်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များကို ကျမ်းဂန် နှင့် မဆန့်ကျင်စေဘဲ အများပြည်သူ နားလည်လက်ခံနိုင်အောင် ရှင်းလင်းဟောကြားသည့် စီမံခန့်ခွဲမှု ကျွမ်းကျင်မှုကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၁၀။ Crisis Mitigation Model (အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ်): သဘောတရားအရ ပြဿနာတစ်ရပ်ကို လျော့ပါးသက်သာစေရန်နှင့် ရေရှည်ဖြေရှင်းနိုင်ရန် တည်ဆောက်ထားသော စနစ်ကျသည့် လုပ်ငန်းစဉ်မူဘောင်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့ အသုံးချမှုအရ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းရန် သီအိုရီများနှင့် ဥပါယကောသလ္လကို ပေါင်းစပ်တည်ဆောက်ထားသော ဤသုတေသန၏ အဓိက ရလဒ်မူဘောင်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၁၁။ Dhatu / Relic (ဓာတ်တော်): သဘောတရားအရ ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်များ၏ ကျန်ရစ်သော ခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်း သို့မဟုတ် အကြွင်းအကျန် များကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဤသုတေသနတွင် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ ရုပ်ကလာပ်တော်မှ ကြွင်းကျန်ရစ်သော သွားတော်မြတ်နှင့် အရိုးဓာတ်တော်များကို အဓိက ရည်ညွှန်းပါသည်။

၁၂။ Dathadhatu / Tooth Relic (စွယ်တော်မြတ်): သဘောတရားအရ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သွားတော် (အထူးသဖြင့် စွယ်တော်) များကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တွင် ပြဆိုထားသော ၄ ဆူသော စွယ်တော်များနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုမှ ရရှိသော အခြားသော သွားတော်မြတ်များကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၁၃။ Saririka Dhatu (သာရီရိက ဓာတ်တော်): သဘောတရားအရ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ခန္ဓာကိုယ်တော်မှ တိုက်ရိုက် ကြွင်းကျန်ရစ်သော အစိတ်အပိုင်းများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ASI အစီရင်ခံစာများတွင် တွေ့ရှိရသော စေတီ ၉ ဆူမှ တူးဖော်ရရှိသည့် ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အရိုး၊ သွား ဓာတ်တော်များကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၁၄။ Paribhogika Dhatu (ပရိဘောဂိက ဓာတ်တော်): သဘောတရားအရ မြတ်စွာဘုရားရှင် သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်က အသုံးပြုခဲ့သော အသုံးအဆောင် ပစ္စည်းများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များတွင် ပါဝင်လေ့ရှိသော သပိတ်တော်၊ သင်္ကန်းတော်စသည့် အထောက်အထားများကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၁၅။ Uddesika Dhatu (ဥဒ္ဒေသိက ဓာတ်တော်): သဘောတရားအရ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို ရည်မှန်း၍ ပူဇော်ရန် ဖန်တီးတည်ထားအပ်သော ရုပ်ပွားတော်၊ စေတီတော်များကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဓာတ်တော်များ ကိန်းဝပ်ရာ ဌာနအဖြစ် တည်ထားကိုးကွယ်သော အိန္ဒိယတိုက်ငယ်ရှိ သမိုင်းဝင် စေတီတော်များကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၁၆။ Reliquary / Casket (ဓာတ်တော်ကြုတ်): သဘောတရားအရ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းသိမ်းဆည်းရာ အဖိုးတန် ခွက် သို့မဟုတ် အုံကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ တက္ကသီလာနှင့် ဘတ္တိပရိုလု စေတီများမှ တူးဖော်ရရှိသော၊ ကျောက်စာ မှတ်တမ်းများ ရေးထိုးထားသည့် ဓာတ်တော်ကြုတ်များကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၁၇။ Epigraphy (ကျောက်စာပညာ): သဘောတရားအရ ရှေးဟောင်း ကျောက်စာ၊ ခေါင်းလောင်းစာနှင့် ကြုတ်များပေါ်တွင် ရေးထိုးထားသော စာပေများကို လေ့လာသော ပညာရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဓာတ်တော်ကြုတ်များပေါ်ရှိ ဗြာဟ္မီ (Brahmi) နှင့် ခရောဋ္ဌီ (Kharoshthi) အက္ခရာများကို ဖတ်ရှုဘာသာပြန်ဆိုထားသည့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၁၈။ Provenance (မူလဇစ်မြစ်): သဘောတရားအရ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတစ်ခု၏ မူလစတင်ဖြစ်ပေါ်ရာ နေရာနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှု အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲလာပုံ သမိုင်းကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ စေတီ ၉ ဆူမှ တူးဖော်ရရှိသော ဓာတ်တော်များသည် မည်သည့်ခေတ်၊ မည်သည့်မင်း လက်ထက်က ဖြစ်ကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ အတည်ပြုချက်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၁၉။ Carbon-14 Dating (ကာဗွန်-၁၄ သက်တမ်းတွက်ချက်မှု): သဘောတရားအရ သက်ရှိများ၏ အကြွင်းအကျန်များတွင် ကျန်ရှိနေသော ကာဗွန်-၁၄ ဓာတ်ကြွင်းကို တိုင်းတာ၍ သက်တမ်းကို တွက်ချက်သော သိပ္ပံပညာရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ရှေးဟောင်းသွားတော်များ၏ သက်တမ်းသည် ဘီစီ ၆ ရာစုဝန်းကျင် (ဗုဒ္ဓခေတ်) နှင့် ကိုက်ညီမှု ရှိမရှိ စစ်ဆေးသည့် သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြချက်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၂၀။ Mutual Complementarity (အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု): သဘောတရားအရ ကွဲလွဲနေသည်ဟု ထင်ရသော အရာနှစ်ခုသည် အမှန်တကယ်တွင် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အားနည်းချက်များကို ဖြည့်ဆည်းပေးနေသော သဘောတရားကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ရိုးရာကျမ်းဂန်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များသည် ဆန့်ကျင်ဘက်မဟုတ်ဘဲ သမိုင်းအမှန်ကို ပိုမိုပြည့်စုံအောင် တည်ဆောက်ပေးသည့် အနေအထားကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၂၁။ Faith-based Historiography (ယုံကြည်မှုအခြေခံ သမိုင်းပြုစုမှု): သဘောတရားအရ သမိုင်းဖြစ်စဉ်များကို မှတ်တမ်းတင်ရာတွင် မျက်မြင်သက်သေထက် ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုနှင့် ဒဏ္ဍာရီများကို အခြေခံ၍ ပြုစုထားသော သမိုင်းရေးသား မှုပုံစံကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မဟာဝံသနှင့် ဒါဌာဝံသကဲ့သို့သော ကျမ်းများတွင် ဓာတ်တော်သမိုင်းကို ရေးသားထားသည့် ပုံစံကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၂၂။ Empirical Historiography (မျက်မြင်သက်သေအခြေခံ သမိုင်းပြုစုမှု): သဘောတရားအရ သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထား၊ ကျောက်စာနှင့် တူးဖော်တွေ့ရှိချက် များကိုသာ အခြေခံ၍ သမိုင်းကို မှတ်တမ်းတင်သော ပုံစံကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ASI ၏ အစီရင်ခံစာများကဲ့သို့ ခိုင်မာသော အထောက်အထားများဖြင့် ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှု သမိုင်းကို တည်ဆောက်ထားခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၂၃။ Religious Identity (ဘာသာရေး အမှတ်သညာ): သဘောတရားအရ လူတစ်ဦး သို့မဟုတ် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုက မိမိတို့၏ ဘာသာရေး ယုံကြည်ချက်၊ အလေ့အထများကို အခြေခံ၍ ခံယူထားသော ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များက "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ကို အကြွင်းမဲ့ ယုံကြည်ခြင်းသည် မိမိတို့ ထေရဝါဒ လက္ခဏာအဖြစ် သတ်မှတ်ထားခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၂၄။ Sectarian Transmission (ဂိုဏ်းကွဲ အစဉ်အလာ ဆက်ခံမှု): သဘောတရားအရ ဘာသာရေး ဂိုဏ်းကွဲတစ်ခုသည် မိမိတို့၏ အယူဝါဒနှင့် ကိုက်ညီသော မှတ်တမ်းများကိုသာ လက်ဆင့်ကမ်း သယ်ဆောင်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ထေရဝါဒ ဂိုဏ်းကွဲသည် ၎င်းတို့၏ ပိဋကတ်တော်လာ ၄ ဆူသော စွယ်တော်ကိုသာ အသိအမှတ်ပြုပြီး အခြားသော တွေ့ရှိချက်များကို ချန်လှပ်ထားခဲ့သည့် သမိုင်းဖြစ်စဉ်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၂၅။ Political Patronage (နိုင်ငံရေးအရ ပံ့ပိုးမှု): သဘောတရားအရ နိုင်ငံရေး အာဏာပိုင်များက ဘာသာရေး သို့မဟုတ် လူမှုရေး ကိစ္စရပ်များကို အထောက်အပံ့ ပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ အသောကမင်းကြီးနှင့် ကနိသျှမင်းကြီးတို့က ဓာတ်တော်များကို အင်ပါယာအနှံ့ ဖြန့်ဝေတည်ထားရာတွင် နိုင်ငံတော်အာဏာကို အသုံးပြုခဲ့ခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၂၆။ Doctrinal Lens (ကျမ်းဂန်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်): သဘောတရားအရ ပြဿနာတစ်ရပ်ကို လေ့လာရာတွင် သက်ဆိုင်ရာ ဘာသာရေး ကျမ်းဂန်များ၏ အဆုံးအမကို အခြေခံ၍ ဆန်းစစ်သော ရှုထောင့်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဤသုတေသနတွင် ပိဋကတ်တော်နှင့် အဋ္ဌကထာများမှတစ်ဆင့် ဓာတ်တော်သမိုင်းကို လေ့လာသည့် အပိုင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၂၇။ Empirical Lens (မျက်မြင်သက်သေ ရှုထောင့်): သဘောတရားအရ ပြဿနာတစ်ရပ်ကို လေ့လာရာတွင် သိပ္ပံနည်းကျ စမ်းသပ်စစ်ဆေးနိုင်သော ရုပ်ဝတ္ထု အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ ဆန်းစစ်သော ရှုထောင့်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ASI မှတ်တမ်းများနှင့် ပြတိုက် ဒေတာများကို အခြေခံ၍ ဓာတ်တော်သမိုင်းကို လေ့လာသည့် အပိုင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၂၈။ Management Lens (စီမံခန့်ခွဲမှု ရှုထောင့်): သဘောတရားအရ အဖွဲ့အစည်းများ၏ လုပ်ငန်းစဉ်များနှင့် ဆက်သွယ်ရေး နည်းဗျူဟာများကို အခြေခံ၍ ပြဿနာကို ဆန်းစစ်သော ရှုထောင့်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို သာသနာရေး အာဏာပိုင်များက မည်သို့ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်း သင့်ကြောင်း သရုပ်ခွဲသည့် အပိုင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၂၉။ Public Trust (အများပြည်သူ ယုံကြည်မှု): သဘောတရားအရ လူထုက အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု သို့မဟုတ် အာဏာပိုင်တစ်ရပ်အပေါ် ထားရှိသော ယုံကြည်ကိုးစားမှုကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ပြတိုက်များက သတင်းအချက်အလက်ကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ချပြခြင်းဖြင့် ရရှိလာမည့် လူထု၏ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၃၀။ Institutional Transparency (အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ပွင့်လင်းမြင်သာမှု): သဘောတရားအရ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုက မိမိတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်များနှင့် အချက်အလက်များကို ဖုံးကွယ်ခြင်းမရှိဘဲ အများပြည်သူသိရှိရန် ဖွင့်ဟပြသခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဓာတ်တော်အသစ်များနှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားဖွယ်ရာများကို သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနက လူထုအား တိကျမှန်ကန်စွာ ထုတ်ပြန်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၃၁။ Narrative Framing (ဇာတ်ကြောင်း ပုံဖော်ခြင်း): သဘောတရားအရ သတင်းအချက်အလက်များကို အများပြည်သူ နားလည်စေရန်နှင့် လက်ခံစေရန် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိဖြင့် တည်ဆောက်တင်ပြသော နည်းလမ်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို သာသနာတော် ညှိုးနွမ်းစေမည့် အရာအဖြစ်မဟုတ်ဘဲ၊ သာသနာတော် ကျယ်ပြန့်မှုအဖြစ် ပုံဖော်တင်ပြသည့် နည်းဗျူဟာကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၃၂။ Psychological Discomfort (စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မလုံခြုံမှု): သဘောတရားအရ မိမိယုံကြည်ချက်ကို ထိခိုက်စေသော အခြေအနေနှင့် ကြုံတွေ့ရချိန်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်လှုပ်ရှားမှု၊ ဒေါသနှင့် သံသယများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မျက်ကန်းယုံကြည်မှုရှိသော လူပုဂ္ဂိုလ်များက သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များကို မြင်ရချိန်တွင် ခံစားရသော ဆန့်ကျင်လိုစိတ်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၃၃။ Contextualization (ဆက်စပ်ပေါင်းကူးခြင်း): သဘောတရားအရ သီအိုရီ သို့မဟုတ် အယူအဆတစ်ခုကို သီးခြား ဒေသ၊ ယဉ်ကျေးမှု သို့မဟုတ် အခြေအနေတစ်ခုနှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် အံဝင်ခွင်ကျ အသုံးချခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ အနောက်တိုင်း Crisis Communication သီအိုရီကို မြန်မာ့ရိုးရာ "ဥပါယကောသလ္လ" နှင့် ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၃၄။ Textual Discrepancy (ကျမ်းဂန်လာ ကွဲလွဲချက်): သဘောတရားအရ စာပေကျမ်းဂန်များတွင် ပါရှိသော အချက်အလက်များနှင့် မြေပြင် လက်တွေ့ အခြေအနေတို့အကြား တူညီမှုမရှိသော အခြေအနေကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူနှင့် မြေပြင်တူးဖော်မှုမှ ရရှိသော စွယ်တော် အမြောက်အမြားအကြား ကွာဟချက်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၃၅။ Mythologization (ဒဏ္ဍာရီဆန်ဆန် ဖွဲ့နွဲ့ခြင်း): သဘောတရားအရ သမိုင်းဖြစ်စဉ်တစ်ခုကို ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုနှင့် တန်ခိုးပြာဋိဟာများ ရောနှော၍ ပုံကြီးချဲ့ ရေးသားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဒါဌာဝံသကဲ့သို့သော ကျမ်းများတွင် ဓာတ်တော်များ၏ ဖြစ်စဉ်ကို သမိုင်းအထောက်အထားထက် သဒ္ဓါတရား ဦးစားပေး၍ ဖွဲ့နွဲ့ထားခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၃၆။ Religious Authority (သာသနာရေး အာဏာပိုင်): သဘောတရားအရ ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုတွင် အဆုံးအဖြတ်ပေးနိုင်သော အာဏာနှင့် လွှမ်းမိုးမှုရှိသည့် လူပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် အဖွဲ့အစည်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှု အရ မြန်မာနိုင်ငံရှိ နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၊ သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနနှင့် ဆရာတော်ကြီးများကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၃၇။ Historical Consciousness (သမိုင်းဆိုင်ရာ အသိအမြင်): သဘောတရားအရ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုက မိမိတို့၏ အတိတ်သမိုင်းကို မည်သို့ နားလည်လက်ခံထားသည် ဟူသော စုပေါင်းအသိအမြင်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ ဝင်များ၏ ဓာတ်တော်များအပေါ် နားလည်ထားသော ယုံကြည်မှုအခြေခံ သမိုင်းအသိကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၃၈။ Numismatics (အကြွေစေ့နှင့် ဒင်္ဂါးပညာ): သဘောတရားအရ ရှေးဟောင်း ငွေကြေး၊ ဒင်္ဂါးပြားများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် သမိုင်းကြောင်းကို ဖော်ထုတ်သော ပညာရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ စေတီများအတွင်း ဓာတ်တော် များနှင့်အတူ တွဲလျက် တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းဒင်္ဂါးပြားများမှတစ်ဆင့် ခေတ်ကာလကို အတည်ပြုခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၃၉။ Colonial Museum Records (ကိုလိုနီခေတ် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများ): သဘောတရားအရ ကိုလိုနီခေတ်ကာလအတွင်း အနောက်တိုင်း ပညာရှင်များက စနစ်တကျ တူးဖော်သိမ်းဆည်းခဲ့သော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ၏ မှတ်တမ်းများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဗြိတိသျှနှင့် V&A ပြတိုက်တို့တွင် ထိန်းသိမ်းထားသော ဓာတ်တော်များဆိုင်ရာ Acquisition Records များကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၄၀။ ASI (Archaeological Survey of India): သဘောတရားအရ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုနှင့် ထိန်းသိမ်းမှုများကို တာဝန်ယူရသော တရားဝင် အစိုးရအဖွဲ့အစည်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဤသုတေသနတွင် အဓိက အထောက်အထားအဖြစ် အသုံးပြုမည့် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့၏ အစီရင်ခံစာများကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၄၁။ Dogmatism (အစွဲအလမ်းကြီးသော ယုံကြည်မှု): သဘောတရားအရ အခြားသူများ၏ အမြင် သို့မဟုတ် အထောက်အထားသစ်များကို လက်ခံစဉ်းစား ခြင်းမပြုဘဲ မိမိ၏ အယူဝါဒကိုသာ အမှန်ဟု ခေါင်းမာစွာ စွဲကိုင်ထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများကို အတင်းအဓမ္မ ငြင်းပယ်ပြီး ကျမ်းဂန်ကိုသာ အစွဲအလမ်းကြီးစွာ ကိုင်စွဲထားမှုကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၄၂။ Relic Veneration (ဓာတ်တော်ပူဇော်မှု): သဘောတရားအရ ဘာသာရေး ယုံကြည်ချက်အရ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ရိုသေလေးစားစွာ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်သည့် အလေ့အထကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထေရဝါဒနိုင်ငံများတွင် ပြုလုပ်လေ့ရှိသော စေတီပူဇော်ပွဲနှင့် ဓာတ်တော်ဖူးမြော်ပွဲများကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၄၃။ Modern Historiography (ခေတ်သစ် သမိုင်းပြုစုမှု): သဘောတရားအရ သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု၊ ရုပ်ဝတ္ထု အထောက်အထားနှင့် စာပေမှတ်တမ်းများကို မျှတစွာ အသုံးပြု၍ သမိုင်းကို စနစ်တကျ ပြုစုသော နည်းလမ်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဤသုတေသနက တင်ပြမည့် ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှုဆိုင်ရာ သမိုင်းမှန် တည်ဆောက်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၄၄။ Theravada Canon (ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်): သဘောတရားအရ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အမြင့်ဆုံး အာဏာပိုင်အဖြစ် လက်ခံထားသော ပါဠိဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသည့် ဝိနည်း၊ သုတ္တန်၊ အဘိဓမ္မာ ကျမ်းစာများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဓာတ်တော်အရေအတွက်ကို ကန့်သတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသော မူရင်း အရင်းအမြစ်များကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၄၅။ Atthakatha (အဋ္ဌကထာ): သဘောတရားအရ ပိဋကတ်တော်လာ ခက်ခဲသော ပါဠိစကားလုံးများနှင့် သမိုင်းကြောင်းများကို အကျယ်တဝင့် ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းထားသော ကျမ်းစာများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဆုမင်္ဂလဝိလာသိနီ ကဲ့သို့သော ဓာတ်တော်သမိုင်းကို ထပ်ဆင့် သတ်မှတ်ပေးသည့် ကျမ်းများကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၄၆။ Mahaparinibbana Sutta (မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်): သဘောတရားအရ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ နောက်ဆုံးနေ့ရက်များ၊ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပုံနှင့် ဓာတ်တော်ဝေမျှပုံများကို မှတ်တမ်းတင်ထားသော ဒီဃနိကာယ်လာ သုတ်တော်ကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဤသုတေသနတွင် "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ဟူသော ရိုးရာယုံကြည်ချက်၏ အဓိက မြစ်ဖျားခံရာ ကျမ်းစာအဖြစ် ရည်ညွှန်းပါသည်။

၄၇။ Dathavamsa (ဒါဌာဝံသကျမ်း): သဘောတရားအရ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံတွင် ရေးသားပြုစုခဲ့ပြီး စွယ်တော်မြတ်၏ သမိုင်းကြောင်းကို အဓိကထား ဖွဲ့နွဲ့ထားသော သမိုင်းကျမ်းစာကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ထေရဝါဒနိုင်ငံများတွင် ဓာတ်တော်သမိုင်းကို ပုံဖော်ရာ၌ လွှမ်းမိုးမှုအရှိဆုံးသော ဒဏ္ဍာရီဆန်သည့် မှတ်တမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းပါသည်။

၄၈။ Policy Recommendation (မူဝါဒရေးရာ အကြံပြုချက်): သဘောတရားအရ သုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို အခြေခံ၍ သက်ဆိုင်ရာ အာဏာပိုင်များက လက်တွေ့ အကောင်အထည်ဖော်သင့်သော လမ်းညွှန်ချက်များကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနက ချမှတ်သင့်သော သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု မူဝါဒကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၄၉။ Hiri-Ottappa (ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပ): သဘောတရားအရ မကောင်းမှု ဒုစရိုက်ကို ပြုလုပ်ရမည်ကို ရှက်ခြင်းနှင့် ကြောက်ခြင်း ဟူသော လောကပါလတရားများကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဤသုတေသနတွင် ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုများကို ဝေဖန်ဆန်းစစ်ရာ၌ သုတေသီက ကိုင်စွဲထားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်နှင့် ရိုသေလေးစားမှုကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

၅၀။ Qualitative Documentary Research (အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းလေ့လာမှု): သဘောတရားအရ လူပုဂ္ဂိုလ်များကို မေးမြန်းခြင်း မပြုဘဲ၊ ခိုင်မာသော စာပေ၊ ကျမ်းဂန်နှင့် မှတ်တမ်းအထောက်အထားများကိုသာ အဓိကထား၍ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသော သုတေသနပုံစံကို ဆိုလိုသည်။ လက်တွေ့အသုံးချမှုအရ ဤကျမ်းတွင် အသုံးပြုထားသော အဓိက သုတေသန ဒီဇိုင်း (Research Design) ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

1.8 Literature Reviews

ဤသုတေသနအတွက် ဆက်စပ်စာပေများကို လေ့လာရာတွင် ယခင်ပညာရှင် များ၏ တင်ပြချက်များကို အချိန်ကာလအလိုက် စီစဉ်ခြင်းမပြုဘဲ၊ သုတေသန၏ အဓိက ဦးတည်ချက်များနှင့်အညီ အကြောင်းအရာအလိုက် (Thematically) အုပ်စုဖွဲ့၍ အောက်ပါအတိုင်း နှိုင်းယှဉ်သုံးသပ်ထားပါသည်။

ထေရဝါဒ ရိုးရာကျမ်းဂန်များဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များကို ဆန်းစစ်ရာတွင် ဘာသာရေးပညာရှင်များသည် ဓာတ်တော်များ၏ အရေအတွက်ကို တင်းကျပ်စွာ သတ်မှတ်ထားသော ယုံကြည်မှုအခြေခံ သမိုင်းပြုစုမှုပုံစံ (Faith-based historiography) ကို ကျင့်သုံးထားကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဒီဃနိကာယ် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တွင် စွယ်တော် မြတ် လေးဆူသာရှိကြောင်းကို အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားပြီး၊ ဆုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အဋ္ဌကထာကလည်း "သတ္တေဝ ဓာတုယော န ဝိကိဏ္ဏာ" ဟု ဤအချက်ကို သမိုင်းအမှန်အဖြစ် အတည်ပြု ဖွင့်ဆိုထားသည်။ ကျေးဇူးတော်ရှင် မဟာစည်ဆရာတော် ဘုရားကြီး၏ ကျမ်းများတွင်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ ယုံကြည်မှုသည် ပိဋကတ်တော် လာ အချက်အလက်များအပေါ်တွင် အကြွင်းမဲ့ အခြေခံရမည်ဖြစ်ကြောင်း မိန့်ဆိုထား ပါသည်။ ဤအစဉ်အလာ ဇာတ်ကြောင်းများသည် လူထု၏ ယုံကြည်မှုကို ရာစုနှစ်ပေါင်း များစွာ ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ မျက်မြင်သက်သေ အထောက်အထားများထက် ယုံကြည်မှုသက်သက်ကိုသာ အခြေခံထားကြောင်း သိမြင်နိုင်ပါသည်။

ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များတွင်မူ ရိုးရာကျမ်းဂန်များနှင့် လုံးဝကွဲလွဲနေသော ခိုင်မာသည့် တွေ့ရှိချက်များကို တင်ပြထား သည်။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ အစီရင်ခံစာများက အသောက မင်းကြီးနှင့် ကနိသျှမင်းကြီးတို့ လက်ထက်တွင် ဓာတ်တော်များကို ကြီးမားကျယ်ပြန့်စွာ ဖြန့်ဝေခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေပါသည်။ ဆာ ဂျွန်မာရှယ် နှင့် အဲလိဇဘက် အာရင်တန် တို့၏ မှတ်တမ်းများအရ "သုဝဏ္ဏထူပံ ကာသိ၊ ရဇတထူပံ ကာသိ" ဟူသည့်အတိုင်း ရတနာကြုတ်များအတွင်း ကိန်းဝပ်သော စွယ်တော်မြတ်နှင့် ဓာတ်တော်အများအပြားကို အတည်ပြုထားသည်။ဆာ ဂျွန်မာရှယ် (Sir John Marshall) ၏ မှတ်တမ်းများအရ တက္ကသီလာကဲ့သို့သော ဒေသများတွင် ဓာတ်တော်များကို အနည်းငယ်သာမက အများအပြား တူးဖော်ရရှိခဲ့ကြောင်း ခိုင်မာစွာ အတည်ပြုထားသည်။ ထို့အပြင် အဲလိဇဘက် အာရင်တန် (Elizabeth Errington) ၏ လေ့လာချက်များအရလည်း ဗြိတိသျှပြတိုက်နှင့် V&A ပြတိုက်တို့တွင် ထိန်းသိမ်းထားသော တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များ၌ ကျောက်စာအထောက်အထား ခိုင်လုံစွာပါရှိသော စွယ်တော်မြတ်နှင့် ဓာတ်တော်အများ အပြား ပါဝင်နေကြောင်းကို သိပ္ပံနည်းကျ ပြဆိုထားပါသည်။  ထို့အပြင် ဂရီဂိုရီ ရှိုပန် ကလည်း ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကို လေ့လာရာတွင် ကျမ်းစာများထက် မြေပြင်မှ တူးဖော် ရရှိသော ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများသည် ပိုမို ယုံကြည်စိတ်ချရကြောင်း ထောက်ပြ ထားသည်။ ဤသိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများသည် ကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက်နှင့် တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်နေပြီး၊ ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှု သမိုင်းကို "မဇ္ဈိမပဋိပဒါ" လမ်းစဉ်ဖြင့် ပြန်လည်သုံးသပ်ရန် လိုအပ်ကြောင်း မီးမောင်းထိုးပြလျက်ရှိပါသည်။

ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းနှင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု လေ့လာချက်များတွင်မူ လူထု၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများကို အဓိကထား ဆွေးနွေး ထားပါသည်။ လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ ၏ Cognitive Dissonance Theory က ဆန့်ကျင်ဘက် သတင်းအချက်အလက်များကြောင့် လူတို့၌ ပြင်းထန်သော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မလုံခြုံမှု ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်း ရှင်းပြထားသည်။ ယင်းအကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းရာတွင် Crisis Communication Theory က ပွင့်လင်းမြင်သာသော သတင်းထုတ်ပြန်မှု အရေးပါပုံကို ထောက်ပြထားသကဲ့သို့၊ ပီတာ ဒရက်ကာ ၏ သီအိုရီများကလည်း အဖွဲ့အစည်းတွင်း ဆက်သွယ်ရေးသည် သော့ချက်ဖြစ်ကြောင်း ဆိုထားသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ကျမ်းဂန်များ တွင်လည်း လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီးက သဒ္ဓါတရားကို ပညာဖြင့် ထိန်းကျောင်းရန် လမ်းညွှန်ခဲ့သော်လည်း၊ ဤစီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီများကို "ဥပါယကောသလ္လ" တို့နှင့် ချိတ်ဆက်၍ လက်တွေ့အသုံးချထားသော လေ့လာချက်များ မရှိသလောက် နည်းပါးနေ သေးကြောင်း တွေ့ရပါသည်။

Explicit Research Gap (သုတေသန လိုအပ်ချက် ကွက်လပ်): 

အထက်ပါ စာပေများကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်ပါက ကြီးမားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ လစ်ဟာမှုတစ်ခုကို တွေ့မြင်ရပါသည်။ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ရှေးဟောင် းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များအကြား ကွဲလွဲမှုများကို သီးခြားစီ လေ့လာထားသော ကျမ်းများရှိသော်လည်း၊ ယင်းတို့ကို ပေါင်းစပ်၍ "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith)" ကို မည်သို့ ထိန်းသိမ်းဖြေရှင်းမည်ဟူသော "သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု" ရှုထောင့်မှ လေ့လာထားသည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျမ်းစာများ လုံးဝ လစ်ဟာ နေဆဲ ဖြစ်သည်။ တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို လူထုထံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ 'ဥပါယကောသလ္လ' နည်းလမ်းဖြင့် မည်သို့ ရှင်းလင်းပြသမည်ဟူသော လက်တွေ့အသုံးချနိုင်မည့် မော်ဒယ် တစ်ခု မရှိသေးခြင်းသည် ဤသုတေသနက မဖြစ်မနေ ဖြည့်ဆည်းပေးရမည့် အဓိက ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွက်လပ်ပင် ဖြစ်ကြောင်း တင်ပြအပ်ပါသည်။

1.9 Conceptual Framework

ဤသုတေသန၏ သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်သည် အဓိက ပြောင်းလဲကိန်းများ၏ အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှုကို အောက်ပါအတိုင်း သရုပ်ခွဲ တည်ဆောက်ထားပါသည်-         

၁။ Variable 1 (New Evidence): လွတ်လပ်သော ပြောင်းလဲကိန်း (Independent Variable) သည် ASI မှတ်တမ်းများနှင့် ပြတိုက်များမှ ထွက်ပေါ်လာသော ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်အသစ်များ ဖြစ်သည်။ ဤအထောက်အထားများသည် မူလယုံကြည်ချက်ကို စိန်ခေါ်သည့် အစပျိုးအချက် (Trigger) ဖြစ်သည်။         

၂။ Variable 2 (Interpretation Gap / Information Management): ကြားခံ ပြောင်းလဲကိန်း (Mediating Variable) မှာ သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ စီမံခန့်ခွဲမှု အခန်းကဏ္ဍ ဖြစ်သည်။ အထောက်အထားသစ်များနှင့် ရိုးရာကျမ်းဂန်အကြား ကွာဟချက်ကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ရှင်းလင်းနိုင်စွမ်း မရှိခြင်း (Interpretation Gap) သည် ပြဿနာကို ပိုမို ကြီးထွားစေသည်။         

၃။ Outcome (Crisis of Faith): မှီခို ပြောင်းလဲကိန်း (Dependent Variable) မှာ အထက်ပါ အချက်နှစ်ရပ် တိုက်မိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လူထု၏ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း ဖြစ်သည်။ သတင်းအချက်အလက်ကို စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲနိုင်ပါက ဤအကျပ်အတည်းကို တည်ငြိမ်မှု (Stability) သို့ ကူးပြောင်းနိုင်မည် ဖြစ်သည်။

ဤသုတေသနကျမ်းကြီးကို ပြုစုရာတွင် ရိုးရာယုံကြည်မှု၊ သိပ္ပံနည်းကျ သမိုင်းအထောက်အထားနှင့် ခေတ်သစ်စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီတို့ကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းကူးပေးထားသည့် "Three-Lens Model (ရှုထောင့်သုံးရပ် မော်ဒယ်)" ကို သဘောတရားရေးရာ မူဘောင် (Conceptual Framework) အဖြစ် အခြေခံ တည်ဆောက်ထားပါသည်။ ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းရာတွင် ရှုထောင့်တစ်ရပ်တည်းမှ လေ့လာခြင်းထက် ကျမ်းဂန်စာပေများ၊ မြေပြင်တူးဖော်မှု အထောက်အထားများနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်တို့ကို ဘက်စုံ (Multidisciplinary) ချဉ်းကပ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။ ပညာရှင် ရစ်ချတ် ဂွမ်ဘရစ်ချ် (Richard Gombrich) က ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကို လေ့လာရာတွင် ဘာသာရေးသက်သက်သာမက လူမှုရေးနှင့် သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ ရှုထောင့်များကိုပါ ပေါင်းစပ်လေ့လာမှသာလျှင် ပြည့်စုံသော ကောက်ချက်ကို ရရှိနိုင်မည် ဖြစ်ကြောင်း ထောက်ပြထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤ "ရှုထောင့်သုံးရပ် မော်ဒယ်" သည် ယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများအကြား ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျပ် အတည်းကို စနစ်တကျ သရုပ်ခွဲပြီး၊ လက်တွေ့ကျသော အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေးပုံစံ (Crisis Mitigation Model) ကို တည်ဆောက်နိုင်မည့် အကောင်းဆုံးသော ချဉ်းကပ်မှု ဖြစ်ပါသည်။

မူဘောင်၏ ပထမရှုထောင့် (Doctrinal Lens) အနေဖြင့် ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်လာ ကျမ်းဂန်များကို အခြေခံ၍ လူထု၏ "အမူလိကသဒ္ဓါ (Blind Faith)" ဖြစ်တည်လာပုံကို လေ့လာဆန်းစစ်မည် ဖြစ်ပါသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအပါအဝင် ထေရဝါဒ နိုင်ငံများရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်အများစုသည် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်ကဲ့သို့သော ကျမ်းဂန်များတွင် လာရှိသည့် "စွယ်တော် ၄ ဆူသာရှိသည်" ဟူသော ပြဋ္ဌာန်းချက်ကို အကြွင်းမဲ့ ယုံကြည်ထားကြပြီး၊ ဤသည်မှာ ၎င်းတို့၏ ဘာသာရေး အမှတ်သညာ (Religious Identity) တစ်ခု ဖြစ်လာပါသည်။ ဒီဃနိကာယ် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တွင် ဓာတ်တော်ဝေမျှ ခြင်းကို တိကျစွာ မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး၊ ယင်းကို မြန်မာ့ရိုးရာ ကျမ်းဂန်များနှင့် သာသနာတော်သမိုင်းများတွင် မေးခွန်းထုတ်စရာမလိုသော အမှန်တရားအဖြစ် လက်ခံ ထားကြသည်။ ဤကျမ်းဂန်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှ လေ့လာခြင်းသည် ယုံကြည်မှုအ ကျပ်အတည်း၏ မူလဇစ်မြစ်ဖြစ်သော လူထု၏ ခိုင်မာသော သဒ္ဓါတရား မည်ကဲ့သို့ အမြစ်တွယ်နေကြောင်းကို နားလည်စေရန် အဓိကကျသော အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်ပါသည်။

ဒုတိယရှုထောင့် (Empirical Lens) အနေဖြင့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်အတွင်း တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ကျောက်စာအထောက်အထားများကို အသုံးပြု၍ သမိုင်းဆိုင်ရာ အမှန်တရား (Historical Reality) ကို ဖော်ထုတ်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ ကန့်သတ်ချက်များကို ကျော်လွန်၍ မြေပြင်တွင် အမှန်တကယ် ဖြစ်တည်ခဲ့သော ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှု သမိုင်းကို သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများဖြင့် မျက်မြင်သက်သေ ထူရန်ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်း သုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ တရားဝင် မှတ်တမ်းများနှင့် ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) ကဲ့သို့သော နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်များရှိ တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များက ဓာတ်တော်များသည် ကျမ်းဂန်လာ အရေအတွက်ထက် များစွာပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိနေကြောင်း ခိုင်မာစွာ ပြဆိုနေပါသည်။ ဤမျက်မြင်သက်သေ ရှုထောင့်သည် မူလယုံကြည်ချက်ကို တုန်လှုပ်စေ သော အထောက်အထားသစ်များကို ခိုင်မာစွာ ပံ့ပိုးပေးမည်ဖြစ်ပြီး၊ သမိုင်းအမှန်တရားနှင့် ကျမ်းဂန်အကြား ကွဲလွဲချက်ကို တိကျစွာ နှိုင်းယှဉ်နိုင်စေမည် ဖြစ်ပါသည်။

တတိယရှုထောင့် (Management Lens) အနေဖြင့် တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို လူထုထံ ရှင်းလင်းပြသရာတွင် ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံ (Information Management) ကို လေ့လာတည်ဆောက်မည် ဖြစ်ပါသည်။ အထောက်အထားသစ်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် လူထု၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှု များကို ကိုင်တွယ်ရန် အနောက်တိုင်း ခေတ်သစ် သီအိုရီများနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ ဗုဒ္ဓဘာသာ နည်းလမ်းများကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုရမည် ဖြစ်သည်။ လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ Cognitive Dissonance Theory ကို အသုံးပြု၍ လူထု၏ ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ စိတ်ပဋိပက္ခကို သရုပ်ခွဲမည် ဖြစ်ပါသည်။ ထို့နောက် ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ Crisis Communication Theory နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" သဘောတရားတို့ကို ပေါင်းစပ်ကာ အဖွဲ့အစည်းများ အသုံးပြုနိုင်မည့် မဟာဗျူဟာကို ဖော်ထုတ်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤရှုထောင့်သည် အကျပ်အတည်းကို လက်တွေ့ဖြေရှင်းမည့် ဆက်သွယ်ရေး ယန္တရားကို တည်ဆောက်ပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။

အချုပ်အားဖြင့် ဤရှုထောင့်သုံးရပ် (Three-Lens Model) ကို ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်လိုက်ခြင်းအားဖြင့် တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို လျစ်လျူရှု ဖုံးကွယ်ခြင်း မပြုဘဲ၊ ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ သမိုင်းအထောက်အထားများနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကို အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု (Mutual Complementarity) အဖြစ် ချိန်ထိုးပြသနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသဘောတရားရေးရာ မူဘောင်သည် လူထုအား မျက်ကန်းယုံကြည်မှု (အမူလိကသဒ္ဓါ) မှ အသိဉာဏ်အခြေခံသော ယုံကြည်မှု (အာကာရဝတီသဒ္ဓါ) သို့ စနစ်တကျ ကူးပြောင်းပေးနိုင်မည့် လက်တွေ့အသုံးချ Crisis Mitigation Model တစ်ခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ဆောက်နိုင်ရန် ခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်းကို ဖော်ဆောင်ပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။

1.10 Research Methodology

ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းလေ့လာမှု (Qualitative Documentary Research) ဒီဇိုင်းပုံစံကို အသုံးပြုထားပြီး၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်ရှိ သမိုင်းဝင် စေတီ (၉) ဆူမှ တူးဖော်ရရှိသော အထောက်အထားများကို အဖြစ်အပျက်များစွာကို ယှဉ်တွဲလေ့လာသည့် Multiple-Case Study နည်းလမ်းဖြင့် ဆန်းစစ်လေ့လာထားပါသည်။ သမိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များနှင့် ထေရဝါဒ ကျမ်းဂန်များကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရသည့် သုတေသနဖြစ်သောကြောင့်၊ ပုဂ္ဂလဓိဋ္ဌာန်ကျသော အမြင်များထက် ခိုင်မာသော သမိုင်းမှတ်တမ်းနှင့် အထောက်အထားများကိုသာ အဓိကထား အခြေခံရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနတွင် လူပုဂ္ဂိုလ်များအား အသေးစိတ် လူတွေ့မေးမြန်းခြင်း (No In-Depth Interviews - IDI) သို့မဟုတ် အုပ်စုဖွဲ့ ဆွေးနွေးခြင်း (No Focus Group Discussions - FGD) များကို လုံးဝ ပြုလုပ်ထားခြင်း မရှိကြောင်း အတိအလင်း မှတ်တမ်းတင်အပ်ပါသည်။ သုတေသနပညာရှင် ဂျွန် ဒဗလျူ ခရက်စ်ဝဲလ် (John W. Creswell) က သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ကွဲလွဲချက်များကို လေ့လာရာတွင် ခိုင်မာသော စာရွက်စာတမ်း အထောက်အထားများကိုသာ အခြေခံခြင်းသည် အမှားကင်းစင်သော သုတေသနရလဒ်ကို ရရှိစေနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြထားပါသည်။ ဤချဉ်းကပ်မှုသည် အများပြည်သူ ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းကို ဘက်လိုက်မှုကင်းစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ရန် အခိုင်မာဆုံးသော သုတေသနပုံစံ ဖြစ်ပါသည်။

သုတေသနအတွက် လိုအပ်သော အချက်အလက်များကို ခိုင်မာသော မူရင်းအထောက်အထားများနှင့် ဆင့်ပွားအထောက်အထားများ (Primary and Secondary Sources) ဟူ၍ ခွဲခြားသတ်မှတ်ကာ စနစ်တကျ ကောက်ယူမည် ဖြစ်ပါသည်။ သိပ္ပံနည်းကျ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ရရှိရန်အတွက် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ တရားဝင် အစီရင်ခံစာများ၊ ကိုလိုနီခေတ် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများ (အထူးသဖြင့် ဗြိတိသျှပြတိုက်နှင့် V&A ပြတိုက်တို့ရှိ Acquisition Records များ) နှင့် ကျောက်စာမှတ်တမ်းများကို Primary Sources အဖြစ် အဓိကထား အသုံးပြုမည် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း မြန်မာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ဆန်းစစ်ရန်အတွက် ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်၊ အဋ္ဌကထာများနှင့် မြန်မာ့သာသနာတော်သမိုင်း ကျမ်းများကို Secondary Sources အဖြစ် အသုံးပြုမည် ဖြစ်ပါသည်။ သုတေသီ ရောဘတ် ကေ ယင် (Robert K. Yin) ၏ သုတေသနကျမ်း များအရ ယုံကြည်စိတ်ချရသော Case Study တစ်ခု ဖြစ်လာစေရန် သတင်းအချက်အလက် အရင်းအမြစ် အမျိုးမျိုးကို တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးခြင်း (Triangulation of Data Sources) သည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်ကြောင်း ပြဆိုထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤအချက်အလက် အရင်းအမြစ် နှစ်မျိုးကို ချိန်ထိုးလေ့လာခြင်းသည် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း၏ မူလဇစ်မြစ်ကို ဖော်ထုတ်ရန် အကောင်းဆုံးသော ချဉ်းကပ်မှု ဖြစ်ပါသည်။

ကောက်ယူရရှိသော အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် ဤသုတေသန ၏ အဓိက သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်ဖြစ်သော "ရှုထောင့်သုံးရပ် မော်ဒယ် (Three-Lens Model)" နှင့် အကြောင်းအရာအလိုက် သရုပ်ခွဲခြင်း (Thematic Analysis) နည်းလမ်းကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုမည် ဖြစ်ပါသည်။ ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ "စွယ်တော် ၄ ဆူ" အဆိုပြုချက်များနှင့် မြေပြင်တူးဖော်မှုမှ ရရှိသော "စေတီ ၉ ဆူ" အထောက်အထား များကို တိုက်ရိုက် ယှဉ်တွဲ၍ Lean Coding နည်းစနစ်ဖြင့် စနစ်တကျ သရုပ်ခွဲမည် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ များပြားလှသော သမိုင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ဒေတာများကို Doctrinal Lens (ကျမ်းဂန်ရှုထောင့်) နှင့် Empirical Lens (မျက်မြင်သက်သေရှုထောင့်) ဟူ၍ အုပ်စုဖွဲ့ကာ၊ ထိုကွဲလွဲချက်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများကို Management Lens (စီမံခန့်ခွဲမှု ရှုထောင့်) ဖြင့် အဖြေရှာမည် ဖြစ်သည်။ ဂရီဂိုရီ ရှိုပန် (Gregory Schopen) ၏ အဆိုအရ စာပေကျမ်းဂန်နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန 

အထောက်အထားတို့ကို သီးခြားစီ မထားဘဲ အပြန်အလှန် ပေါင်းစပ်ခွဲခြမ်း စိတ်ဖြာခြင်းသည်သာ သမိုင်းအမှန်ကို တည်ဆောက်နိုင်သော နည်းလမ်းဖြစ်ပါသည်။ ဤခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု လုပ်ငန်းစဉ်သည် ခေတ်သစ် အထောက်အထားများနှင့် ရိုးရာယုံကြည် မှုအကြား ကွဲလွဲချက်များကို သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြရန် အဓိက မောင်းနှင်အား ဖြစ်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ထိလွယ်ရှလွယ်သော ကိစ္စရပ်များကို သုတေသနပြုရာတွင် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်နှင့် ရိုသေလေးစားမှုကို အထူးဂရုပြု လိုက်နာထားပါသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများသည် ရိုးရာ ယုံကြည် မှု နှင့် ကွဲလွဲနေသော်လည်း၊ ယင်းကွဲလွဲချက်များကို တင်ပြရာတွင် ရိုးရာသဒ္ဓါတရားကို ပုတ်ခတ်ခြင်း၊ သေးသိမ်အောင် လုပ်ဆောင်ခြင်းများကို လုံးဝ ရှောင်ကြဉ်ထားပါသည်။ ဤသုတေသနသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပ (Hiri- Ottappa)" တရားကို လက်ကိုင်ထားကာ အမှန်တရားကို သမာသမတ်ကျကျ တင်ပြသည့် အနေအထား (Academic Objectivity) ကိုသာ အပြည့်အဝ ကျင့်သုံးထားကြောင်း အတိအလင်း ခံယူထားပါသည်။ သမိုင်းအထောက်အထား အသစ်များကို ကျမ်းဂန်နှင့် ချိန်ထိုးရာတွင် "ဥပါယကောသလ္လ" ခေါ် နည်းပရိယာယ် ကြွယ်ဝမှုဖြင့် အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးသည့် (Complementary) သဘောတရားအဖြစ်သာ ချဉ်းကပ်တင်ပြမည် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ကျင့်ဝတ်နှင့်အညီ ခိုင်မာသော သုတေသနနည်းလမ်းများဖြင့် ချဉ်းကပ်ခြင်းအားဖြင့် သုတေသန၏ ရလဒ်များသည် အများပြည်သူနှင့် သာသနာရေး အာဏာပိုင်များအတွက် လက်ခံနိုင်ဖွယ်ရှိသော အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး လမ်းညွှန်မှုများ (Crisis Mitigation Strategies) ဖြစ်လာစေမည် ဖြစ်ပါသည်။

1.11 Expected Benefits

ဤသုတေသနကို အောင်မြင်စွာ ပြီးမြောက်ခြင်းအားဖြင့် ထေရဝါဒ ရိုးရာ ယုံကြည်မှုနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြား ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျပ်အတည်းများကို ဖြေရှင်းနိုင်မည့် အောက်ပါ အဓိက အကျိုးကျေးဇူး (၃) ရပ်ကို ရရှိနိုင်မည်ဟု မျှော်မှန်းထားပါသည်-

၁.၁၁.၁။ ပညာရပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူး (Academic Benefit): ဤသုတေသနသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပညာရပ်နယ်ပယ်တွင် လစ်ဟာနေသော "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith)" ဖြေရှင်းရေးနှင့် ပတ်သက်သည့် ကြီးမားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ယခင်က ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ သမိုင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို သီးခြားစီသာ လေ့လာခဲ့ကြသော်လည်း၊ ဤကျမ်းတွင် အဆိုပါ ကွဲလွဲချက်များကို လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ Cognitive Dissonance Theory၊ ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ Crisis Communication Theory တို့နှင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်လေ့လာထားပါသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဘာသာရေးသမိုင်းပညာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာနှင့် ခေတ်သစ် ဆက်သွယ်ရေး စီမံခန့်ခွဲမှုပညာရပ်တို့ကို ပေါင်းကူးပေးနိုင်မည့် ခိုင်မာသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာတမ်းတစ်စောင် ထွက်ပေါ်လာစေမည် ဖြစ်ပါသည်။

၁.၁၁.၂။ လက်တွေ့အသုံးချမှုပိုင်းဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူး (Practical Benefit): ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများ၊ ပြတိုက်မှူးများနှင့် ရဟန်းသံဃာများအနေဖြင့် အသစ်ရှာဖွေတွေ့ရှိသော ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ လူထုအား မည်သို့ ရှင်းလင်းတင်ပြရမည် ဆိုသည့် လက်တွေ့ကျသော လမ်းညွှန်မှုပုံစံ (Crisis Mitigation Model) ကို ရရှိစေမည် ဖြစ်ပါသည်။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) နှင့် ပြတိုက်များမှ အထောက်အထားအသစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် ယင်းအချက်အလက် များကို လျစ်လျူရှု ငြင်းပယ်ခြင်း မပြုဘဲ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" ခေါ် နည်းပရိယာယ်ကြွယ်ဝမှုဖြင့် လူထုအား ရှင်းလင်းဟောကြားနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ လူထု၏ မျက်ကန်းယုံကြည်မှု (အမူလိကသဒ္ဓါ) ကို အသိဉာဏ်အခြေခံသော ယုံကြည်မှု (အာကာရဝတီသဒ္ဓါ) သို့ ကူးပြောင်းပေးနိုင်ပြီး၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများကို လက်တွေ့ကျကျ ဖြေရှင်းပေးနိုင်မည့် အကျိုးကျေးဇူးပင် ဖြစ်ပါသည်။

၁.၁၁.၃။ မူဝါဒပိုင်းဆိုင်ရာ အကျိုးကျေးဇူး (Policy Benefit): နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၊ သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနနှင့် နိုင်ငံတော်အဆင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် ထိန်းသိမ်းရေး အဖွဲ့အစည်းများအတွက် ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်သော သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု မူဝါဒများ (Information Management Policies) ချမှတ်ရာတွင် ခိုင်မာသော အထောက်အကူ ရရှိစေမည် ဖြစ်ပါသည်။ သာသနာ့သမိုင်း ပြဋ္ဌာန်းချက်များတွင် ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ အနှစ်သာရကို မပျက်စီးစေဘဲ မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းသင်ကြားပေးနိုင်ရေးအတွက် လိုအပ်သော မူဝါဒရေးရာ အကြံပြုချက်များကို ပံ့ပိုးပေးနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသည်မှာ အများပြည်သူ၏ သာသနာရေး အာဏာပိုင်များအပေါ် ယုံကြည်မှုကို ရေရှည်တည်တံ့စေရန်နှင့် သာသနာတော် သန့်ရှင်းတည်တံ့ခိုင်မြဲရေးအတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော အကျိုးကျေးဇူး တစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။

1.12 Table of Contents (Tentative)

ဤသုတေသနကျမ်းကို မဟာချူလာလောင်ကွန်း နိုင်ငံတကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ တက္ကသိုလ် (MCU) ၏ ဘွဲ့လွန်ကျမ်းပြု သတ်မှတ်ချက်များနှင့်အညီ တိကျသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံဖြင့် အခန်း (၅) ခန်းခွဲ၍ အောက်ပါအတိုင်း အကြမ်းဖျင်း ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်-

CHAPTER I: INTRODUCTION (နိဒါန်း)

        (ဤအခန်းတွင် သုတေသန၏ နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း၊ ပြဿနာ၊ ရည်ရွယ်ချက်များ၊ သုတေသနနယ်ပယ်၊ ဝေါဟာရဖွင့်ဆိုချက်များနှင့် သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်တို့ကို အကျယ်တဝင့် တင်ပြပါမည်။)

CHAPTER II: REVIEW OF RELATED LITERATURE AND RESEARCH WORKS (ဆက်စပ်စာပေနှင့် သုတေသနလုပ်ငန်းများ လေ့လာသုံးသပ်ချက်)

        (ဤအခန်းတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ ပိဋကတ်တော်လာ အယူအဆများ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ၊ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းနှင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ သီအိုရီများကို သရုပ်ခွဲ နှိုင်းယှဉ်တင်ပြပါမည်။)

CHAPTER III: RESEARCH METHODOLOGY (သုတေသန နည်းလမ်းများ)

        (ဤအခန်းတွင် သုတေသန ဒီဇိုင်း၊ အချက်အလက် ကောက်ယူမည့် အရင်းအမြစ်များ (Primary and Secondary Sources) နှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမည့် နည်းစနစ်များကို တိကျစွာ ဖော်ပြပါမည်။)

CHAPTER IV: RESULTS AND ANALYSIS (သုတေသန တွေ့ရှိချက်များနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း)

        (ဤအခန်းသည် ကျမ်း၏ အရေးအကြီးဆုံး အပိုင်းဖြစ်ပြီး၊ တူးဖော်ရရှိသော စေတီ (၉) ဆူမှ အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ အချက်အလက်များနှင့် ယှဉ်တွဲကာ၊ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းမည့် မော်ဒယ်ဖြင့် လက်တွေ့ သရုပ်ခွဲပြသပါမည်။)

CHAPTER V: CONCLUSIONS, DISCUSSIONS OF THE RESEARCH RESULTS, AND RECOMMENDATIONS (နိဂုံး၊ တွေ့ရှိချက်များအပေါ် ဆွေးနွေးချက်နှင့် အကြံပြုချက်များ)

        (ဤအခန်းတွင် သုတေသန တစ်ရပ်လုံး၏ အဓိက တွေ့ရှိချက်များကို အကျဉ်းချုပ်တင်ပြပြီး၊ သီအိုရီများနှင့် ချိန်ထိုးဆွေးနွေးကာ၊ မူဝါဒရေးရာနှင့် လက်တွေ့အသုံးချနိုင်မည့် အကြံပြုချက်များကို တင်ပြပါမည်။)

1.13 Bibliography (Tentative)

1. Primary Sources

1.1 Canonical Pāli Texts and Commentaries

Department of Religious Affairs. Dīgha Nikāya, Mahāparinibbāna Sutta. Yangon: Department of Religious Affairs, 1990.

Department of Religious Affairs. Papañcasūdanī (Commentary on Majjhima Nikāya). Yangon: Department of Religious Affairs, 1992.

Department of Religious Affairs. Sumaṅgalavilāsinī (Commentary on Dīgha Nikāya). Yangon: Department of Religious Affairs, 1991.

Dhammakitti. Dāṭhāvaṃsa (History of the Tooth Relic). Colombo: Pali Text Society Edition, 1924.

1.2 Archaeological Reports and Museum Records

Cunningham, Alexander. The Bhilsa Topes; or, Buddhist Monuments of Central India. London: Smith, Elder and Co., 1854.

Errington, Elizabeth. Charles Masson: Collections from Begram and Kabul Bazaar, Afghanistan 1833-1838. London: The British Museum, 2021.

Marshall, John. Taxila: An Illustrated Account of Archaeological Excavations. Vol. 1. Cambridge: Cambridge University Press, 1951.

2. Secondary Sources

2.1 Books and Monographs

Coombs, W. Timothy. Ongoing Crisis Communication: Planning, Managing, and Responding. Thousand Oaks: SAGE Publications, 2014.

Creswell, John W. Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing Among Five Approaches. Thousand Oaks: SAGE Publications, 2013.

Dhammasami, Sao. Institutional Policies for Relic Stewardship, Safeguarding and Peaceful Management. Yangon: Hswagata Museum Publications, 2025.

Dhammasami, Sao. The Problem of the Number and Historiography of Buddha Relics. Yangon: Hswagata Relics Museum Publications, 2024.

Drucker, Peter. Management: Tasks, Responsibilities, Practices. New York: Harper & Row, 1973.

Festinger, Leon. A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford: Stanford University Press, 1957.

Gombrich, Richard. Theravāda Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo. London: Routledge, 1988.

Ledi Sayadaw. Dhamma Dīpanī. Yangon: Ledi Mandine Press, 1965.

Mahasi Sayadaw. Sammādiṭṭhi Dīpanī [Manual of Right View]. Yangon: Mahasi Sasana Yeiktha, 1975.

Mingun Sayadaw. Mahā Buddhavamsa (The Great Chronicle of Buddhas). Vol. 6. Yangon: Ministry of Religious Affairs, 1992.

Schopen, Gregory. Bones, Stones, and Buddhist Monks: Collected Papers on the Archaeology, Epigraphy, and Texts of Monastic Buddhism in India. Honolulu: University of Hawaii Press, 1997.

State Sangha Maha Nayaka Committee. History of the Sasana in Myanmar. Yangon: Ministry of Religious Affairs, 1984.

Strong, John S. Relics of the Buddha. Princeton: Princeton University Press, 2004.

Yin, Robert K. Case Study Research and Applications: Design and Methods. Thousand Oaks: SAGE Publications, 2018

1.14 Biography

ဤသုတေသနကျမ်းကို ပြုစုသူ၏ ကိုယ်ရေးအချက်အလက်နှင့် ပညာအရည်အချင်း ဆိုင်ရာ အကျဉ်းချုပ်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည်-

Name: Sao Dhammasami (Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka)

ORCID iD: 0009-0000-0697-4760

Educational Background: M.A. (Pali), Diploma in Social Work,B.A,Master Trainer (European International University)

Current Position: Ph.D. ​Thesis (Peace Studies), International Buddhist Studies College (IBSC), Mahachulalongkornrajavidyalaya University (MCU).

Affiliation: Founder and Custodian of the Relics, The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.

Contact Email: saodhammasami@hswagata.com 

CHAPTER II

REVIEW OF RELATED LITERATURE AND RESEARCH WORKS

2.1 Introduction

ဤအခန်း (၂) သည် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြား ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith)" ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန်အတွက် ခိုင်မာသော သီအိုရီအခြေခံနှင့် ဆက်စပ်စာပေများကို စုစည်းသုံးသပ်ထားသော အခန်းဖြစ်ပါသည်။ သုတေသန ပြဿနာကို ချဉ်းကပ်ရာတွင် သမိုင်းအထောက်အထား သက်သက်ကိုသာ သီးခြားခွဲထုတ် လေ့လာ၍မရဘဲ၊ လူထု၏ ယုံကြည်မှု (Faith) ပုံစံများပြောင်းလဲခြင်း၊ ကွဲလွဲသောအထောက်အထားများကြောင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းနှင့် အဆိုပါ အကျပ်အတည်းကို ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းများက သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု (Information Management) ဖြင့် မည်သို့ တုံ့ပြန်သည်ဟူသော အချက်များကို သီအိုရီမူဘောင်များဖြင့် စနစ်တကျ ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။ ပညာရှင် ရစ်ချတ် ဂွမ်ဘရစ်ချ် (Richard Gombrich) ၏ အဆိုအရ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကို လေ့လာရာတွင် ဘာသာရေးကျမ်းဂန် များ၏ လွှမ်းမိုးမှုနှင့် လူမှုရေးအပြောင်းအလဲများကို ဒွန်တွဲလေ့လာမှသာလျှင် ပြည့်စုံသော သမိုင်းအမှန်ကို ရှာဖွေနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဤအခန်းသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၊ မြေပြင်တူးဖော်မှု အထောက်အထားများနှင့် ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီများကို ပေါင်းစပ်ကာ သုတေသန၏ အဓိက သဘောတရားရေးရာ အုတ်မြစ်ကို တည်ဆောက် ပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဤစာပေလေ့လာသုံးသပ်ချက်ကို အချိန်ကာလအလိုက် စီစဉ်ခြင်းမပြုဘဲ သုတေသန၏ အဓိက မေးခွန်းများနှင့် ကိုက်ညီစေရန် အကြောင်းအရာအလိုက် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသော ချဉ်းကပ်မှု (Thematic Approach) ဖြင့် တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ပထမပိုင်းတွင် ပါဠိပိဋကတ်တော်နှင့် အဋ္ဌကထာများလာ ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ အယူအဆများကို လေ့လာမည်ဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယပိုင်းတွင် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသန အဖွဲ့ (ASI) နှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကဲ့သို့သော မျက်မြင်သက်သေ အထောက်အထား များကို ဆန်းစစ်မည်ဖြစ်သည်။ တတိယပိုင်းတွင် လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory) နှင့် ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) တို့ကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" ဖြင့် ချိန်ထိုး၍ လေ့လာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသို့ ပေါင်းစပ်ချဉ်းကပ်ခြင်းသည် ပီတာ ဒရက်ကာ (Peter Drucker) ၏ ခေတ်သစ် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီများနှင့် တိုက်ရိုက် ကိုက်ညီမှုရှိပြီး၊ ကျေးဇူးတော်ရှင် မဟာစည်ဆရာတော်ဘုရား ကြီး လမ်းညွှန်ခဲ့သော သဒ္ဓါနှင့် ပညာ မျှတရေး သဘောတရားများနှင့်လည်း အနီးကပ် ဆက်စပ်နေပါသည်။ ဤသို့ စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းခြင်းအားဖြင့် ယခင်သုတေသနများ၏ အားသာချက်နှင့် အားနည်းချက်များကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ သုံးသပ်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

ဆက်စပ်စာပေများကို ဤအခန်းတွင် သုံးသပ်ရခြင်း၏ နောက်ဆုံး ရည်မှန်းချက် မှာ ယခုသုတေသနက ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် သုတေသန လိုအပ်ချက် ကွက်လပ် (Research Gap) ကို တိကျစွာ ဖော်ထုတ်ပြသရန် ဖြစ်ပါသည်။ ယခင်ကျမ်းစာများသည် ဓာတ်တော်များ ၏ သမိုင်းကြောင်း သို့မဟုတ် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကို သီးခြားစီသာ လေ့လာခဲ့ကြပြီး၊ ယင်းတွေ့ရှိချက်အသစ်များကို အများပြည်သူအား မည်သို့ အသိပေးစီမံရမည်ဟူသော သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု ရှုထောင့်မှ လေ့လာထားခြင်း မရှိသလောက် နည်းပါးနေကြောင်း တွေ့ရမည် ဖြစ်သည်။ ဤအချက်နှင့် ပတ်သက်၍ သုတေသီအရှင် ဓမ္မသာမိ (Sao Dhammasami) ၏ လေ့လာချက်များတွင် တွေ့ရှိချက်အသစ်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျပ်အတည်းများကို ဖြေရှင်းမည့် လက်တွေ့ကျသော မူဝါဒရေးရာ လမ်းညွှန်ချက်များ လစ်ဟာနေကြောင်း အတိအလင်း ထောက်ပြထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤအခန်းသည် ယခင်သုတေသနများ၏ လစ်ဟာ ချက်များကို မီးမောင်းထိုးပြကာ၊ ဤသုတေသနမှ ဖော်ထုတ်မည့် "အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ် (Crisis Mitigation Model)" ၏ မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပုံကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

2.1.1 The Doctrinal Concept of Dhatu (Relics) and Faith (Saddhā) in Theravada Texts

သာသနာရေးနယ်ပယ်တွင် "သဒ္ဓါတရား (Faith)" သည် အရာရာကို မောင်းနှင်ပေး သော အခြေခံအင်အားတစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး၊ ပါဠိပိဋကတ်တော်များအရ ယင်းသဒ္ဓါတရားသည် မှန်ကန်သော အမြင်နှင့် အကြောင်းအကျိုး ဆင်ခြင်သုံးသပ်မှု (အာကာရဝတီသဒ္ဓါ) အပေါ်တွင် ခိုင်မာစွာ တည်ရှိရမည်ဖြစ်သော်လည်း၊ လက်တွေ့ လူထုအဆင့်တွင်မူ သမိုင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ဒဏ္ဍာရီဆန်သော သာသနာရေးပုံပြင်များအပေါ်တွင်သာ အဓိက အခြေခံနေလေ့ရှိပါသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ မူလသဘောတရားအရ ယုံကြည်မှုဆိုသည်မှာ မျက်ကန်းယုံကြည်မှု မဟုတ်ဘဲ၊ ကိုယ်တိုင် ကျင့်ကြံသိမြင်မှုအပေါ် အခြေခံသော ယုံကြည် ချက်ဖြစ်ကြောင်း ကျေးဇူးတော်ရှင် မဟာစည်ဆရာတော်ဘုရားကြီး၏ သမ္မာဒိဋ္ဌိဒီပနီ ကျမ်းတွင် ရှင်းလင်းစွာ ဖွင့်ဆိုထားပါသည်။ သို့သော်လည်း မျိုးဆက်တစ်ဆက်မှ တစ်ဆက်သို့ သာသနာကို လက်ဆင့်ကမ်း သယ်ဆောင်ရာတွင် လူထု၏ စိတ်နှလုံးကို ဖမ်းစားနိုင်ရန်နှင့် သာသနာတော်အပေါ် ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှု ပြင်းထန်စေရန်အတွက် အံ့ဖွယ်သရဲများနှင့် ပေါင်းစပ်ထားသော ဇာတ်ကြောင်းများကို ပိုမို အလေးပေးလာကြ သည်။ ဤသို့ဖြင့် အသိဉာဏ်အခြေခံသော ယုံကြည်မှုထက် အစဉ်အလာကို မေးခွန်း မထုတ်ဘဲ လက်ခံသော "အမူလိကသဒ္ဓါ (Blind Faith)" သည် အများပြည်သူအကြားတွင် ပိုမို လွှမ်းမိုး အမြစ်တွယ်လာခဲ့ပါသည်။ ဤအခြေအနေသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များနှင့် လုံးဝ ကွဲလွဲနေသော သမိုင်းအထောက်အထား အသစ်များနှင့် ထိတွေ့လာရချိန်တွင် ပြင်းထန်သော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) ကို မလွဲမသွေ ဖြစ်ပေါ် လာစေရန် အခံသဘောမျိုး ဖန်တီးပေးထားလျက် ရှိပါသည်။

ထိုသို့သော ယုံကြည်မှုအခြေခံ သမိုင်းပြုစုမှုပုံစံ (Faith-based historiography) ဖြင့် ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်နှင့် အဋ္ဌကထာများတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက် သော သမိုင်းဇာတ်ကြောင်းကို အများပြည်သူ၏ သဒ္ဓါတရား ခိုင်မာစေရန်အတွက် တိကျ သော အရေအတွက်နှင့် နေရာဌာနများဖြင့် တင်းကျပ်စွာ ကန့်သတ်ပြဋ္ဌာန်းထားပါသည်။ ဤသို့ ကန့်သတ်သတ်မှတ်လိုက်ခြင်းသည် ဂိုဏ်းကွဲအစဉ်အလာ (Sectarian Transmission) အရ မိမိတို့၏ သမိုင်းကြောင်းကို အခြားအယူအဆများ ဝင်ရောက်မလာနိုင်အောင် ခိုင်မာသည့် ဘောင်တစ်ခု တည်ဆောက်လိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ သာဓကအားဖြင့် ဒီဃနိကာယ် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တော်တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စွယ်တော်မြတ်သည် လေးဆူသာရှိကြောင်းနှင့် ယင်းတို့ ကိန်းဝပ်ရာ ဌာနများကို အတိအကျ မှတ်တမ်းတင် ပြဋ္ဌာန်းထားပါသည်။ ဤပါဠိတော်လာ ပြဋ္ဌာန်းချက်ကို ဆုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အဋ္ဌကထာ ကလည်း သမိုင်းအမှန်အဖြစ် ထပ်မံအတည်ပြု ဖွင့်ဆိုထားပြီး၊ မင်းကွန်း ဆရာတော် ဘုရားကြီး၏ မဟာဗုဒ္ဓဝင်ကျမ်းများတွင်လည်း ဤသမိုင်းစဉ်ကို ထေရဝါဒ၏ ဖျောက်ဖျက်၍မရသော အမှန်တရားအဖြစ် အခိုင်အမာ ပြဆိုထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤပြဋ္ဌာန်းချက်များအပေါ် အကြွင်းမဲ့ လက်ခံထားခြင်းသည် မြန်မာ့လူဘောင် အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ခိုင်မာသော ဘာသာရေး အမှတ်သညာ (Religious Identity) တစ်ရပ် ဖြစ်လာသော်လည်း၊ တစ်ဖက်တွင်မူ "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ထက် ကျော်လွန်သော ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားသစ်များနှင့် တိုက်မိချိန်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအကြား သံသယနှင့် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ပြင်းထန်စွာ ရင်ဆိုင်ရမည့် အခြေအနေသို့ တွန်းပို့လျက် ရှိပါသည်။

ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ သဒ္ဓါတရားကို ပိုမို ခိုင်မာစေရန်အတွက် ပိဋကတ်တော်နှင့် အဋ္ဌကထာများတွင် "ဓာတ်တော် (Dhatu)" နှင့် ပတ်သက်သော သဘောတရားများကို စနစ်တကျ ခွဲခြားသတ်မှတ် ပြဋ္ဌာန်းထားပါသည်။ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထား များသည် သဒ္ဓါတရားကို နိုးကြားစေသော အဓိက ကြားခံနယ်မြေ ဖြစ်သည်။ ကာလိင်္ဂဗောဓိ ဇာတ်တော်၏ အဋ္ဌကထာတွင် ပူဇော်ထိုက်သော စေတိယ (သို့မဟုတ် ဓာတ်တော်) များကို သာရီရိက (ခန္ဓာကိုယ်မှ ကြွင်းကျန်ရစ်သော အစိတ်အပိုင်းများ)၊ ပရိဘောဂိက (အသုံးအဆောင်များ) နှင့် ဥဒ္ဒေသိက (ရည်မှန်း၍ ဖန်တီးထားသော အရာများ) ဟူ၍ သုံးမျိုး တိကျစွာ ခွဲခြားပြဆိုထားပါသည်။ ထို့အပြင် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ဖူးမြော်ကြည်ညိုခြင်းသည် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်များကို အောက်မေ့ဆင်ခြင်သော ဗုဒ္ဓါနုဿတိ ဘာဝနာကို ပွားများရန်အတွက် အကောင်းဆုံးသော အထောက်အပံ့ဖြစ်ကြောင်း ရှင်းလင်းထားပါသည်။ ဤသို့ ကျမ်းဂန်လာ သတ်မှတ်ချက်များသည် ဓာတ်တော်များကို ရိုးရှင်းသော သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထုများ အဆင့်မှသည်၊ ကယ်တင်ခြင်း (Nirvana) သို့ သွားရာလမ်းကို ပံ့ပိုးပေးနိုင်သော မွန်မြတ်သည့် ဘာသာရေး အမှတ်လက္ခဏာများအဖြစ်သို့ အဆင့်မြှင့်တင်ပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားဖွယ်ရာ အထောက်အထားများ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် လူထုအနေဖြင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ ငြင်းခုံမှုအဖြစ် မရှုမြင်တော့ဘဲ၊ မိမိတို့၏ ဘာသာရေး လွတ်မြောက်မှု လမ်းကြောင်းကို ခြိမ်းခြောက်ခံရသည်ဟု ခံစားလာရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

အဆိုပါ ဓာတ်တော်များအနက် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ "စွယ်တော်မြတ်" များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်သည် အရေအတွက်နှင့် ကိန်းဝပ်ရာ ဌာနများကို အလွန် တင်းကျပ်စွာ ကန့်သတ်ပြဋ္ဌာန်းထားပါသည်။ ဤသည်မှာ သမိုင်းကြောင်းကို ယုံကြည်မှုဖြင့် ပုံသေ တည်ဆောက်လိုက်သော Faith-based historiography ၏ အထင်ရှားဆုံး သာဓက ဖြစ်သည်။ ဒီဃနိကာယ် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တော်၏ နောက်ဆုံးအပိုင်းတွင် ဒေါဏပုဏ္ဏား ဓာတ်တော်ဝေမျှသည့် အခန်းကို အသေးစိတ် မှတ်တမ်းတင်ထားရာ၌၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စွယ်တော်မြတ်သည် ၄ ဆူသာရှိကြောင်း အတိအလင်း ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ယင်းသုတ်တော်အရ စွယ်တော်တစ်ဆူကို တာဝတိံသာနတ်ပြည်၊ တစ်ဆူကို ဂန္ဓာရတိုင်း၊ တစ်ဆူကို ကာလိင်္ဂတိုင်း (နောင်အခါ သီရိလင်္ကာသို့ ရောက်ရှိ) နှင့် နောက်ဆုံးတစ်ဆူကို နဂါးပြည်တွင် ကိန်းဝပ် ပူဇော်ခံကြောင်း ခိုင်မာစွာ ဖော်ပြထားပါသည်။ ဤပါဠိတော်၏ တိုက်ရိုက်အဓိပ္ပာယ်အရ လူသားတို့ နေထိုင်ရာ လူ့ဘုံလောကတွင် စွယ်တော်မြတ် (၂) ဆူသာ တည်ရှိရမည် ဟူသော တင်းကျပ်သည့် သမိုင်းဘောင်တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပြဋ္ဌာန်းချက်သည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအတွက် အကြွင်းမဲ့ အမှန်တရား ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အဆိုပါ ကန့်သတ်ချက် ပြင်ပမှ ထွက်ပေါ်လာမည့် မည်သည့် တွေ့ရှိချက်ကိုမဆို ငြင်းပယ်ရန် (Dogmatic rejection) အလိုအလျောက် အသင့်ဖြစ်နေစေခဲ့ပါသည်။

ပိဋကတ်တော်၏ ဤပြဋ္ဌာန်းချက်ကို အဋ္ဌကထာနှင့် ဋီကာဆရာများက ထပ်ဆင့် ဖွင့်ဆို အတည်ပြုလိုက်သောအခါ၊ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော အချက်သည် မေးခွန်းထုတ်၍ မရတော့သည့် ပြီးပြည့်စုံသော သမိုင်းဖြစ်စဉ်အဖြစ် အသွင်ပြောင်းသွားခဲ့ပါသည်။ ဆုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အဋ္ဌကထာတွင် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူ၏ ကိန်းဝပ်ရာ ဌာနများနှင့် ဝေမျှပုံ အဆင့်ဆင့်ကို သံသယကင်းရှင်းစေရန် အသေးစိတ် ထပ်မံ ရှင်းလင်းထားပါသည်။ ထို့အပြင် ဝိသုဒ္ဓိမဂ် ဋီကာ (ပရမတ္ထမဉ္ဇူသာ) တွင်လည်း ဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်များ ကွဲကွာသွားခြင်းသည် သတ္တဝါတို့အား ချီးမြှောက်လိုသော အဓိဋ္ဌာန်တော်ကြောင့်သာ ဖြစ်သော်လည်း၊ ပိဋကတ်တော်လာ အအရေအတွက်ထက် ပိုမို တည်ရှိနိုင်ကြောင်းကို ထည့်သွင်း ဖွင့်ဆိုထားခြင်း မရှိပေ။ ဤသို့ အဋ္ဌကထာ၊ ဋီကာ အဆင့်ဆင့်ဖြင့် သမိုင်းကို ပုံသေ တည်ဆောက်ထားခြင်းသည် ဂိုဏ်းကွဲ အစဉ်အလာ ဆက်ခံမှု (Sectarian Transmission) ကို ခိုင်မာစေရန် ဖြစ်သော်လည်း၊ အကျိုးဆက်အနေဖြင့် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် လူထု၏ စိတ်ထဲတွင် "စွယ်တော် ၄ ဆူမှလွဲ၍ အခြားစွယ်တော်များ လုံးဝ မရှိနိုင်" ဟူသော Cognitive Closure (သိမြင်မှုဆိုင်ရာ အပိတ်အဆို့) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပါသည်။ ဤအခြေအနေသည် ရှေးဟောင်း သုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို လွတ်လပ်စွာ ဆင်ခြင်သုံးသပ်နိုင်မည့် အာကာရဝတီသဒ္ဓါကို ပိတ်ပင်တားဆီးထားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေပါသည်။

ဤကျမ်းဂန်လာ အစဉ်အလာ ဇာတ်ကြောင်းများကို မြန်မာ့ သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဆရာတော်ကြီးများက လုံးဝ လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ကြခြင်းကြောင့် ဤကန့်သတ်ချက်သည် မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ နေ့စဉ်ဘဝနှင့် ယုံကြည်မှုအတွင်းသို့ နက်ရှိုင်းစွာ စိမ့်ဝင်သွားခဲ့ပါသည်။ ကုလားဦး ၏ မဟာရာဇဝင်ကြီး ကဲ့သို့သော သမိုင်းကျမ်းများတွင် ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းကို ပိဋကတ်တော်လာ လေးဆူသော စွယ်တော်ကိုသာ အခြေခံ၍ ပြုစုထားကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ထို့အတူ မင်းကွန်းဆရာတော်ဘုရားကြီး၏ မဟာဗုဒ္ဓဝင် ကျမ်းတွင်လည်း မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်လာ ဓာတ်တော်ဝေမျှခြင်း အခန်းကို ထေရဝါဒ၏ ဖျောက်ဖျက်၍မရသော သမိုင်းမှတ်တိုင်အဖြစ် အတိအကျ သရုပ်ဖော်ထားပါသည်။ ကျေးဇူးတော်ရှင် လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီးက ဓမ္မဒီပနီကျမ်းတွင် သဒ္ဓါတရားကို ပညာဖြင့် ထိန်းကျောင်းရန် (စုံစမ်းသိမြင်ပြီးမှ ယုံကြည်ရန်) ဆုံးမတော်မူခဲ့သော်လည်း၊ ဓာတ်တော် အရေအတွက်နှင့် ပတ်သက်၍မူ ကျမ်းဂန်ကို ကျော်လွန်၍ တွေးတောခြင်းမျိုး မရှိခဲ့ပေ။ ဤသည်မှာ ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူကို အကြွင်းမဲ့ ယုံကြည်ခြင်းသည် မြန်မာ့ထေရဝါဒ၏ အသက်သွေးကြော ဖြစ်နေကြောင်းကို ထင်ရှားစေပါသည်။ သို့ဖြစ်၍ မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ASI မှတ်တမ်းများအရ စေတီ ၉ ဆူမှ စွယ်တော်များ အမြောက်အမြား တူးဖော်တွေ့ရှိလာ ရချိန်တွင်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအနေဖြင့် မိမိတို့၏ ဘာသာရေး အမှတ်သညာ (Religious Identity) ကို ခြိမ်းခြောက်ခံရသည်ဟု ခံစားလာရပြီး ကြီးမားသော ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ပြင်းထန်စွာ ရင်ဆိုင်လာရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

2.1.2 Crisis of Faith in Religious Studies: Psychological and Social Dimensions

ဘာသာရေး လေ့လာမှုနယ်ပယ်တွင် "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith)" သည် ခိုင်မာစွာ လက်ခံထားသော ရိုးရာယုံကြည်ချက်များနှင့် မျက်မှောက်ခေတ် အချက်အလက်အသစ်များအကြား လုံးဝ မကိုက်ညီမှု (Mismatch) မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြင်းထန်သည့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ပြဿနာတစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။ဤအခြေအနေကို ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရှုထောင့်မှ ဆန်းစစ်ပါက၊ မိမိယုံကြည်ထားသော အမှန်တရားကို စိန်ခေါ်ခံရချိန်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် စိတ်၏တုန်လှုပ်မှုသည် နီဝရဏတရား တစ်ပါးဖြစ်သော "ဝိစိကိစ္ဆာ (သံသယဖြစ်ခြင်း)" ၏ လက္ခဏာရပ်ပင် ဖြစ်သည်။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းတွင် ဝိစိကိစ္ဆာ၏ သဘောတရားကို "အာရုံတစ်ခုအပေါ်တွင် ဆုံးဖြတ်ချက် မချနိုင်ဘဲ စိတ်၏ တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်း (ကမ္ပနလက္ခဏာ)" ဟု တိကျစွာ ဖွင့်ဆိုထားပါသည်။ ဤဗုဒ္ဓဘာသာ စိတ်ပညာ အယူအဆသည် အနောက်တိုင်း ပညာရှင် လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory) နှင့် တိုက်ရိုက် တူညီမှုရှိနေပါသည်။ ဖက်စတင်ဂါ၏ အဆိုအရ လူတို့သည် မိမိတို့၏ မူလယုံကြည်ချက်နှင့် ဆန့်ကျင်နေသော သတင်းအချက်အလက်သစ်များကို ရရှိချိန်တွင် ပြင်းထန်သော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မလုံခြုံမှု (Psychological discomfort) ကို ခံစားရပြီး၊ ယင်းဖိစီးမှုကို လျှော့ချရန်အတွက် သက်သေအထောက်အထားသစ်များကို အတင်းအဓမ္မ ငြင်းပယ်လေ့ရှိကြသည်။ ထို့ကြောင့် ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော ကန့်သတ်ချက်ကိုသာ အကြွင်းမဲ့ ယုံကြည်ထားသော လူထုသည် တက္ကသီလာစသော စေတီ ၉ ဆူမှ ဓာတ်တော်အသစ်များကို မြင်တွေ့ရချိန်တွင်၊ အဆိုပါ တွေ့ရှိချက်များကို လွတ်လပ်စွာ ဆင်ခြင်သုံးသပ်နိုင်စွမ်း (အာကာရဝတီသဒ္ဓါ) ကင်းမဲ့သွားပြီး ပြင်းထန်သော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းသို့ ကျရောက်သွားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဤသို့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း ဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းရင်းတစ်ခုမှာ သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များနှင့် ရိုးရာကျမ်းဂန်များအကြား ဟန်ချက်ညီညီ ချိန်ထိုး အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်စွမ်း ကွာဟနေခြင်း (Interpretive Gap) ကြောင့် ဖြစ်ပါသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ မူလအနှစ်သာရတွင် အမှန်တရားကို ရှာဖွေရာ၌ ကျမ်းဂန်စာပေများအပေါ်တွင်သာ မျက်ကန်းမယုံကြည်ရန် အတိအလင်း လမ်းညွှန်ထားပါသည်။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ကာလာမသုတ် (ကေသမုတ္တိသုတ်) တွင် မြတ်စွာဘုရားရှင်က "မိမိတို့ ယုံကြည်ကိုးကွယ်နေသော ပိဋကတ်ကျမ်းဂန်များနှင့် ညီညွတ်ရုံမျှဖြင့်လည်း အမှန်ဟု အကြွင်းမဲ့ မယုံကြည်သင့်ကြောင်း (မာ ပိဋကသမ္ပဒါနေန)" တိကျပြတ်သားစွာ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပါသည်။ ထို့အတူ ကျေးဇူးတော်ရှင် လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီး၏ ဗောဓိပက္ခိယဒီပနီကျမ်းတွင်လည်း အမှန်တရားကို လက်ခံရာ၌ သဒ္ဓါတရားသက်သက်ထက် စူးစမ်းဆင်ခြင်နိုင်သော ဝီမံသာ (Investigation) နှင့် ပညာကို ဦးဆောင်စေရမည်ဟု ဆုံးမထားပါသည်။ သို့သော်လည်း လက်တွေ့ သမိုင်းပြုစုမှုများတွင် မဟာဝံသ ကဲ့သို့သော ယုံကြည်မှုအခြေခံ ကျမ်းများကသာ လွှမ်းမိုးထားခဲ့သဖြင့်၊ သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် ယင်းတို့ကို ဗုဒ္ဓဟောကြားခဲ့သော ဓမ္မအနှစ်သာရနှင့်အညီ ပေါင်းစပ်အနက်ဖွင့်ဆိုနိုင်မည့် "အသိဉာဏ်တံတား (Interpretive Bridge)" ပြိုကွဲနေခဲ့သည်။ ဤကွာဟချက်သည် သာမန် သမိုင်းဆိုင်ရာ တွေ့ရှိချက်အသစ်တစ်ခုကို ဘာသာရေးအပေါ် ခြိမ်းခြောက်မှုကြီး တစ်ခုအဖြစ် အသွင်ပြောင်းသွားစေရန် မောင်းနှင်ပေးလျက် ရှိပါသည်။

စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများမှတစ်ဆင့် ဤယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းသည် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ရှုထောင့် (Social Dimension) သို့ ကူးစက်သွားပြီး၊ ဘာသာရေး အာဏာပိုင်များနှင့် လူထုအကြား ယုံကြည်မှု ပဋိပက္ခ (Authority Conflict) ကို ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်။ ထေရဝါဒ လူဘောင်အဖွဲ့အစည်းများတွင် သံဃာတော်များနှင့် သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများသည် သမိုင်းနှင့် ဓမ္မကို အဆုံးအဖြတ်ပေးနိုင်သော အမြင့်ဆုံး အာဏာပိုင်များအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ သို့သော် အထောက်အထား သစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် အဆိုပါ အဖွဲ့အစည်းများက နှုတ်ဆိတ်နေခြင်း သို့မဟုတ် ငြင်းပယ်ခြင်းများ ပြုလုပ်သောအခါ လူထုအတွင်း အငြင်းပွားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသည်။ ဝိနည်းပိဋကတ်၊ စူဠဝဂ်ပါဠိတော်တွင် အယူအဆ ကွဲလွဲမှုများကြောင့် သံဃာ့အဖွဲ့အစည်း အတွင်း "ဝိဝါဒါဓိကရဏ (ငြင်းခုံမှုဆိုင်ရာ ပြဿနာများ)" ဖြစ်ပေါ်လာတတ်ပုံကို သတိပေး မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။ ခေတ်သစ် ပညာရှင် ရစ်ချတ် ဂွမ်ဘရစ်ချ် (Richard Gombrich) ကလည်း ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လူမှုရေးသမိုင်းကို လေ့လာရာတွင်၊ ရိုးရာ အာဏာပိုင်များ (Traditional Authorities) သည် ခေတ်သစ် သိပ္ပံနှင့် သမိုင်းတွေ့ရှိချက်များကို လိုက်လျောညီထွေ တုံ့ပြန်နိုင်စွမ်း မရှိသောအခါ လူထု၏ ယုံကြည်ကိုးစားမှု ကျဆင်းသွားတတ်ကြောင်းကို သူ၏ သုတေသနများတွင် အခိုင်အမာ သက်သေပြထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်အရေအတွက်နှင့် ပတ်သက်သော အကျပ်အတည်းသည် ဘာသာရေး သံသယ သက်သက်မဟုတ်တော့ဘဲ၊ သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများ၏ လူမှုရေးဆိုင်ရာ ဦးဆောင်နိုင်စွမ်း (Social Leadership) ကိုပါ တိုက်ရိုက် ခြိမ်းခြောက်လာသော ပြဿနာတစ်ရပ် ဖြစ်လာပါသည်။

 ဤအကျပ်အတည်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသော အဓိက မောင်းနှင်အား (၃) ရပ်ရှိပါသည်။ ပထမအချက်မှာ မိမိတို့၏ မူလယုံကြည်ချက် (ဥပမာ- စွယ်တော် ၄ ဆူသာရှိသည်ဟူသော အသိ) နှင့် ဆန့်ကျင်နေသော သက်သေအထောက်အထားများ ထွက်ပေါ်လာခြင်း (Contradictory evidence) ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအချက်မှာ အဆိုပါ အထောက်အထားများကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရာတွင် ဘာသာရေး အာဏာပိုင်များနှင့် လူထုအကြား အမြင်မတူမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Authority conflict) ဖြစ်ပြီး၊ တတိယအချက်မှာ ရှေးဟောင်းအထောက် အထားသစ်များကို ကျမ်းဂန်များနှင့်အညီ ဟန်ချက်ညီညီ ချိန်ထိုးအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်စွမ်း ကွာဟနေခြင်း (Interpretive gap) တို့ ဖြစ်ကြပါသည်။ ဤအကြောင်းရင်းများ တိုက်မိချိန်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် လူထုအတွင်း ကြီးမားသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မလုံခြုံမှုနှင့် သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများအပေါ် ယုံကြည်ကိုးစားမှု ကျဆင်းခြင်းဟူသော ဆိုးကျိုးများကို မလွဲမသွေ ခံစားရလေ့ရှိပါသည်။

ယခင်သုတေသနစာတမ်းများနှင့် ဘာသာရေး လေ့လာမှုများတွင် ဤယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို စိတ်ပညာရှုထောင့် (Psychological framework) ဖြင့်သာ အဓိကထား လေ့လာခဲ့ကြသည်ကို တွေ့ရှိရပါသည်။ လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory) က လူတို့သည် မိမိတို့၏ မူလယုံကြည်ချက်နှင့် ဆန့်ကျင်သော သတင်းအချက်အလက်များကို ရရှိချိန်တွင် ပြင်းထန်သော စိတ်ဖိစီးမှုကို ခံစားရကြောင်း အတိအကျ သရုပ်ခွဲပြသထားပါသည်။ ထို့အပြင် ရစ်ချတ် ဂွမ်ဘရစ်ချ် (Richard Gombrich) ကလည်း ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များသည် ခေတ်သစ် အပြောင်းအလဲများနှင့် ရင်ဆိုင်ရာတွင် အစဉ်အလာ ကိုသာ တင်းကျပ်စွာ ကိုင်စွဲထားပါက အာဏာပိုင်များနှင့် လူထုအကြား ယုံကြည်မှု ပဋိပက္ခများ (Authority conflicts) ဖြစ်ပေါ်လာတတ်ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ သို့သော်လည်း ဤသို့သော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို "သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု (Information Management)" နှင့် ဆက်စပ်၍ လက်တွေ့ကျကျ ဖြေရှင်းထားသော လေ့လာမှုများမှာ လွန်စွာ နည်းပါးနေသေးကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဤသုတေသနသည် တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို လူထုထံသို့ မည်သို့ စီမံခန့်ခွဲချပြရမည်ဟူသော လစ်ဟာနေသည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးမည် ဖြစ်ပြီး၊ ဥပါယကောသလ္လကို အခြေခံသော ဆက်သွယ်ရေးနည်း ဗျူဟာ ဖြင့် ဤအကျပ်အတည်းကို ကုစားနိုင်မည့် လမ်းကြောင်းကို ဖော်ဆောင်ပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဤမျှ နက်ရှိုင်းသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းများ ရှိနေသော်လည်း၊ ယင်းပြဿနာကို "သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု (Information Management)" ဖြင့် လက်တွေ့ကျကျ ဖြေရှင်းထားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများမှာ ကြီးမားစွာ လစ်ဟာလျက် ရှိနေပါသည်။ ဘာသာရေး လေ့လာမှု (Religious Studies) အများစုသည် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို စိတ်ပညာ သီအိုရီများဖြင့်သာ သရုပ်ခွဲပြကြပြီး၊ အဖွဲ့အစည်းများအနေဖြင့် ဤပြဿနာကို လူထုထံ မည်သို့ ဆက်သွယ် ဖြေရှင်းရမည်ဟူသော အပိုင်းကို ချန်လှပ်ထားခဲ့ကြသည်။ ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) တွင် အကျပ်အတည်းကာလ၌ အဖွဲ့အစည်းများသည် သတင်းအချက်အလက်ကို မဟာဗျူဟာကျကျ ထုတ်ပြန်မှသာ ယုံကြည်မှုကို ထိန်းသိမ်းနိုင်မည်ဟု ပြဆိုထား သော်လည်း၊ ယင်းသီအိုရီကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" ဖြင့် ပေါင်းစပ်လေ့လာထားမှု မရှိသေးပေ။ အရှင် ဓမ္မသာမိ (Sao Dhammasami) ၏ သုတေသနက ဤလစ်ဟာချက်ကို မီးမောင်းထိုးပြထားပြီး၊ ရှေးဟောင်းအထောက်အထား များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျပ်အတည်းများကို ဖြေရှင်းမည့် ခိုင်မာသော မူဝါဒရေးရာ လမ်းညွှန်ချက်များ လိုအပ်နေကြောင်း ထောက်ပြထားပါသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဤသုတေသနသည် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများကို သတင်းအချက် အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုဖြင့် ကုစားနိုင်မည့် လစ်ဟာနေသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကွက်လပ်ကို တိကျစွာ ဖြည့်ဆည်းပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။

2.1.3 The Archaeological Perspective and Historical Distribution of Relics

ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရပ်၏ ရှုထောင့်မှ လေ့လာ ဆန်းစစ် ရာတွင် မျက်မြင်သက်သေ အထောက်အထားများ (Empirical evidence) သည် ရိုးရာကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူဟူသော ကန့်သတ်ချက်ကို လုံးဝ ကျော်လွန်ကာ၊ ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်အနှံ့ ကြီးမားကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိ နေကြောင်း ကို ခိုင်မာစွာ သက်သေပြနေပါသည်။ ဘာသာရေး ဂိုဏ်းကွဲ အစဉ်အလာ ဆက်ခံမှုများ (Sectarian Transmission) သည် မိမိတို့၏ အယူဝါဒနှင့် ကိုက်ညီသော စာပေမှတ်တမ်းများကိုသာ လက်ဆင့်ကမ်း သယ်ဆောင်လာလေ့ရှိသော်လည်း၊ မြေပြင်တူးဖော်မှု အထောက်အထားများသည် မည်သည့် ဘာသာရေးဘက်လိုက်မှုမှ မပါဝင်ဘဲ သမိုင်းဆိုင်ရာ အမှန်တရား (Historical Reality) ကို ပကတိအတိုင်း ဖော်ပြနေခြင်း ဖြစ်သည်။ ပညာရှင် ဂရီဂိုရီ ရှိုပန် (Gregory Schopen) ၏ အဆိုအရ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကို လေ့လာရာတွင် ဘာသာရေး အယူော်ဝါဒများဖြင့် မွမ်းမံထားသော စာပေမှတ်တမ်းများထက်၊ မြေပြင်မှ တိုက်ရိုက် တူးဖော်ရရှိသော ရုပ်ဝတ္ထုနှင့် ကျောက်စာ အထောက်အထားများသည် သမိုင်းမှန်ကို ဖော်ထုတ်ရာ၌ ပိုမို ယုံကြည်စိတ်ချရကြောင်း အခိုင်အမာ သက်သေပြထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို လေ့လာခြင်းသည် ပိဋကတ်တော်လာ အချက်အလက်များကို ပစ်ပယ်ရန်မဟုတ်ဘဲ၊ စာပေမှတ်တမ်းများက ချန်လှပ်ထားခဲ့သော သမိုင်းဖြစ်စဉ်၏ ဟာကွက်များကို ဖြည့်ဆည်းပေးရန်အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော "မျက်မြင်သက်သေ ရှုထောင့် (Empirical Lens)" ပင် ဖြစ်ပါသည်။

သမိုင်းဖြစ်စဉ်အရ ဓာတ်တော်များ ဤမျှ ကျယ်ပြန့်စွာ ပြန့်နှံ့လာရခြင်း၏ အဓိက မောင်းနှင်အားမှာ အသောကမင်းကြီးနှင့် ကနိသျှမင်းကြီးတို့၏ နိုင်ငံရေးအရ ပံ့ပိုးမှု (Political Patronage) ပင် ဖြစ်ပါသည်။ အသောကမင်းကြီးသည် အင်ပါယာ တစ်ခွင်လုံးကို ဓမ္မဖြင့် စည်းလုံးရန်အတွက် ဒေါဏပုဏ္ဏား ဝေမျှခဲ့သော မူလဓာတ်တော်များကို ပြန်လည် ပင့်ဆောင်၍ ၈၄,၀၀၀ သော စေတီများတွင် ဖြန့်ဝေတည်ထားခဲ့ကြောင်း ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ (သမန္တပါသာဒိကာ) နှင့် မဟာဝံသကျမ်းတို့တွင် အတိအလင်း မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။ သို့သော်လည်း ထေရဝါဒ အစဉ်အလာသည် "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ကိုမူ မူလအတိုင်းသာ ကန့်သတ်ထားခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် လက်တွေ့ မြေပြင်တူးဖော်မှုများအရ အသောကမင်းကြီးနှင့် နှောင်းပိုင်းကာလများတွင် ဓာတ်တော်များကို (စွယ်တော်များ အပါအဝင်) အများအပြား ထပ်မံဖြန့်ဝေခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) မှ အလက်ဇန္ဒား ကန်နင်ဟမ် (Alexander Cunningham) ၏ ဘီလ်ဆာ (Bhilsa) စေတီများ တူးဖော်မှုနှင့် ဆာ ဂျွန်မာရှယ် (Sir John Marshall) ၏ တက္ကသီလာ (Taxila) တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများတွင် ရှေးဟောင်း ဓာတ်တော်ကြုတ်များနှင့်တကွ သာရီရိက ဓာတ်တော်များ အမြောက်အမြားကို သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်ရရှိခဲ့ကြောင်း တိကျစွာ အတည်ပြုထားပါသည်။ ဤအချက်က ဖော်ပြနေသည်မှာ ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေခြင်းသည် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်ပြီးချိန် တစ်ကြိမ်တည်းတွင် ပြီးဆုံးသွားသော ဖြစ်စဉ်မဟုတ်ဘဲ၊ နိုင်ငံရေးနှင့် သာသနာရေး လိုအပ်ချက်များအရ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်နေခဲ့သော သမိုင်းဖြစ်စဉ်တစ်ရပ် ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေပါသည်။

ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများသာမက ကိုလိုနီခေတ် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများနှင့် ကျောက်စာပညာ (Epigraphy) ကလည်း ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုနှင့် ကျယ်ပြန့်မှုကို ခိုင်မာစွာ ထောက်ခံလျက် ရှိပါသည်။ ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) နှင့် ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် အဲလ်ဘတ် ပြတိုက် (V&A Museum) တို့တွင် ထိန်းသိမ်းထားသော ချားလ်စ် မက်ဆန် (Charles Masson) ၏ အာဖဂန်နစ္စတန်ဒေသ (Begram နှင့် Kabul) တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများတွင် ရှေးဟောင်း စွယ်တော်မြတ်များနှင့် ဓာတ်တော်အများအပြား ပါဝင်နေကြောင်း ပညာရှင် အဲလိဇဘက် အာရင်တန် (Elizabeth Errington) က စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။ ပို၍ အရေးကြီးသည်မှာ အဆိုပါ ဓာတ်တော်ကြုတ်များပေါ်တွင် ဗြာဟ္မီ (Brahmi) နှင့် ခရောဋ္ဌီ (Kharoshthi) အက္ခရာများဖြင့် ရေးထိုးထားသော ကျောက်စာမှတ်တမ်းများ ပါဝင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဂျွန်အက်စ်စထရောင်း (John S. Strong) ၏ လေ့လာချက်အရ ဤကျောက်စာများသည် ဓာတ်တော်များကို မည်သည့်မင်း၊ မည်သည့်အလှူရှင်က လှူဒါန်းခဲ့ကြောင်း တိကျစွာ ဖော်ပြနေပြီး၊ အဆိုပါ ဓာတ်တော်များသည် ရှေးခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ အမှန်တကယ် ကိုးကွယ်ခဲ့သော စစ်မှန်သည့် ဓာတ်တော်များ (Authentic Relics) ဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းဆိုင်ရာ အတည်ပြုချက် (Provenance) ကို ပေးစွမ်းနိုင်ပါသည်။ ဤသို့ ခေတ်မီ နည်းပညာများ၊ ကျောက်စာများနှင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးထားသော အထောက်အထား များသည် သာမန် အရပ်သတင်း သို့မဟုတ် လုပ်ကြံဖန်တီးချက်များ လုံးဝ မဟုတ်ဘဲ ငြင်းပယ်၍မရသော သမိုင်းအမှန်တရားများ ဖြစ်လာပါသည်။

ဤသို့ သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထား အခိုင်အမာ ထွက်ပေါ်လာခြင်းသည် ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ တင်းကျပ်သော မှတ်တမ်းတင်မှုနှင့် လုံးဝ ကွဲလွဲနေပြီး၊ ဤကွဲလွဲချက်ကို စနစ်တကျ မရှင်းလင်းနိုင်ပါက လူထု၏ သဒ္ဓါတရားကို ကြီးမားစွာ ထိခိုက်စေနိုင်ပါသည်။ ကျမ်းဂန်စာပေများတွင် ဘာသာရေး လိုအပ်ချက်အရ ဓာတ်တော် အရေအတွက်ကို ကန့်သတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသော်လည်း၊ လက်တွေ့ သမိုင်းတွင်မူ ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်သည် အာရှတိုက်တစ်ခွင်သို့ ကျယ်ပြန့်စွာ ထွန်းကားခဲ့ပြီး ဓာတ်တော်မွေတော် များသည်လည်း ဒေသအနှံ့သို့ ရောက်ရှိကိန်းဝပ်နေပြီ ဖြစ်ပါသည်။ အကယ်၍ သာသနာ ရေးအဖွဲ့အစည်းများက ဤမျက်မြင်သက်သေ အထောက်အထားများကို လျစ်လျူရှု ငြင်းပယ်ပြီး၊ ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူကိုသာ  ဆုပ်ကိုင်ထားမည်ဆိုပါက လူထုအတွင်း ကြီးမားသော ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) မလွဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်လာမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အဖွဲ့အစည်းများအနေဖြင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များ သည် ကျမ်းဂန်ကို ဖျက်ဆီးမည့်အရာများ မဟုတ်ဘဲ၊ သာသနာတော် ကြီးမားကျယ်ပြန့်စွာ ထွန်းကားခဲ့ကြောင်းကို သက်သေပြသည့် အရာများအဖြစ် အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု (Mutual Complementarity) ရှုထောင့်မှ ဥပါယကောသလ္လဖြင့် ရှင်းလင်းတင်ပြရန် အထူးလိုအပ်လျက် ရှိပါသည်။

2.1.4 Concepts of Heritage Preservation, Cognitive Dissonance, and Crisis Communication

ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရာတွင် (Heritage Preservation) ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းများကို ကာကွယ်ခြင်း သက်သက်သာမက၊ အဆိုပါ အမွေအနှစ်များအပေါ် ထားရှိသည့် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုကိုပါ မထိခိုက်စေရန် ဟန်ချက်ညီစွာ စီမံခန့်ခွဲခြင်းသည် အလွန်အရေးကြီးသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ပါသည်။ သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ပြတိုက်များသည် ဓာတ်တော်မွေတော်များကို သိမ်းဆည်းရာ၌ သိပ္ပံနည်းကျ ထိန်းသိမ်းမှုစနစ် (Scientific Conservation) ကို ကျင့်သုံးလာသည်နှင့်အမျှ၊ ရိုးရာယုံကြည်မှု အစဉ်အလာများနှင့် ခေတ်သစ် သမိုင်းအထောက်အထားများအကြား ပွတ်တိုက်မှုများ မလွဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်လာလေ့ရှိသည်။ အရှင် ဓမ္မသာမိ (Sao Dhammasami) ၏ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်း မှုဆိုင်ရာ မူဝါဒကျမ်းတွင် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရာ၌ အထောက်အထား များ၏ စစ်မှန်မှုကို သက်သေပြရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ၊ ထိုတွေ့ရှိချက်များကြောင့် လူထု၏ သဒ္ဓါတရား တုန်လှုပ်မှု မရှိစေရန် ငြိမ်းချမ်းစွာ စီမံခန့်ခွဲနိုင်စွမ်း (Peaceful Management) ရှိရန် လိုအပ်ကြောင်း အတိအလင်း ထောက်ပြထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများအကြား ပဋိပက္ခကို ဖြေရှင်းရာတွင် သမိုင်းပညာရပ် တစ်ခုတည်းဖြင့် ချဉ်းကပ်၍မရဘဲ၊ စိတ်ပညာဆိုင်ရာ သီအိုရီများနှင့် ခေတ်သစ် ဆက်သွယ်ရေး စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်များကိုပါ ဘက်စုံ (Multidisciplinary) ပေါင်းစပ်အသုံးပြုရန် အထူးလိုအပ်လာပါသည်။

သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များကို မြင်တွေ့ရချိန်တွင် လူထုခံစားရသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုကို လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory) က တိကျစွာ သရုပ်ခွဲ ရှင်းလင်းပြသ နိုင်ပါသည်။ ဖက်စတင်ဂါ၏ အဆိုအရ လူတို့သည် မိမိတို့ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ လက်ခံလာခဲ့သော ယုံကြည်ချက် (ဥပမာ- စွယ်တော် ၄ ဆူသာရှိသည်) နှင့် ဆန့်ကျင်နေသော အထောက်အထားသစ်များကို မြင်တွေ့ရချိန်တွင်၊ ထိုကွဲလွဲချက်ကို လက်မခံနိုင်ဘဲ ပြင်းထန်သော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မလုံခြုံမှုနှင့် ဖိစီးမှု (Psychological discomfort) ကို ခံစားရလေ့ရှိသည်။ ဤအခြေအနေကို ကုစားရန် မြန်မာ့ရိုးရာ ကျမ်းဂန်များတွင် လမ်းညွှန်ချက်များ ရှိထားပြီး ဖြစ်ပါသည်။ ကျေးဇူးတော်ရှင် လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီး၏ ဗောဓိပက္ခိယဒီပနီကျမ်းတွင် ဤသို့သော သံသယနှင့် စိတ်ရှုပ်ထွေးမှုများကို ကျော်လွှားရန်အတွက် မျက်ကန်းယုံကြည်သော သဒ္ဓါတရာ းသက်သက် (အမူလိကသဒ္ဓါ) ဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ၊ အမှန်တရားကို အကြောင်းအကျိုး ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော ပညာနှင့် ယှဉ်သည့် ယုံကြည်မှု (အာကာရဝတီသဒ္ဓါ) ဖြင့် ချဉ်းကပ်ရန် အလေးအနက် လမ်းညွှန်တော်မူခဲ့ပါသည်။ ထို့ကြောင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများကို ဖြေရှင်းရာတွင် တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို ဖုံးကွယ်ခြင်းဖြင့် မရနိုင်ဘဲ၊ လူထု၏ တွေးခေါ်နိုင်စွမ်းကို "အာကာရဝတီသဒ္ဓါ" သို့ မြှင့်တင်ပေးခြင်းဖြင့်သာ ရေရှည်တည်တံ့ သော အဖြေကို ရရှိနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

အဆိုပါ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မလုံခြုံမှုကို ကျော်လွှားနိုင်ရန်အတွက် စနစ်ကျသော သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး (Crisis Communication) သည် ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများအတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်လာ ပါသည်။ ယင်းအကျပ်အတည်းကို လက်တွေ့ကိုင်တွယ်ရာတွင် ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ Crisis Communication Theory က အဖွဲ့အစည်းများသည် ငြင်းဆိုခြင်း၊ လျစ်လျူရှုခြင်းများကို မပြုလုပ်ဘဲ ပွင့်လင်းမြင်သာသော ဆက်သွယ်ရေး (Transparent Communication) ဖြင့် လူထုအား အချိန်မီ အသိပေးရှင်းလင်းမှသာ ယုံကြည်မှုကို ထိန်းသိမ်းနိုင်မည်ဟု ခိုင်မာစွာ ပြဆိုထားပါသည်။ ထို့အပြင် ပီတာ ဒရက်ကာ (Peter Drucker) ၏ ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှု သဘောတရားများတွင်လည်း ပြဿနာတစ်ရပ်ကို ဖြေရှင်းရာ၌ အဖွဲ့အစည်း၏ ပွင့်လင်းမှန်ကန်သော ဆက်သွယ်ရေး သည် ယုံကြည်မှု တည်ဆောက်ခြင်း၏ အဓိက သော့ချက်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြ ထားပါသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် သာသနာရေး အာဏာပိုင်များ အနေဖြင့် ASI ၏ တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များကို တိတ်ဆိတ်စွာ နေခြင်းမျိုး မလုပ်ဘဲ၊ တရားဝင် ရှင်းလင်းချက်များ ထုတ်ပြန်ခြင်းဖြင့် အကျပ်အတည်းကို စီမံခန့်ခွဲရမည် ဖြစ်ပါသည်။

သို့ဖြစ်၍ ဤအနောက်တိုင်း သီအိုရီများကို ထေရဝါဒ လူဘောင်အဖွဲ့အစည်း၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကိုက်ညီစေရန် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" သဘောတရားနှင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်အသုံးပြုရန် (Contextualization) အထူးလိုအပ်ပါသည်။ ဥပါယကောသလ္လ ဆိုသည်မှာ အမှန်တရားကို ချပြရာတွင်နားထောင် သူ၏ ဉာဏ်ရည်၊ အချိန်အခါနှင့် ဒေသအခြေအနေကို လိုက်၍ အသင့်လျော်ဆုံးသော နည်းပရိယာယ်ဖြင့် ရှင်းလင်းဟောကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ သမိုင်းအထောက်အထား အသစ်များကို တင်ပြရာတွင် ကျမ်းဂန်လာ အစဉ်အလာကို တိုက်ခိုက်ချေဖျက်သည့် ပုံစံဖြင့် မဟုတ်ဘဲ၊ ယင်းတွေ့ရှိချက်များသည် ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာတော် အင်ပါယာအနှံ့ ကြီးမား ကျယ်ပြန့်စွာ ထွန်းကားခဲ့ကြောင်းကို သက်သေပြသည့် အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု (Mutual Complementarity) အဖြစ် ဥပါယကောသလ္လဖြင့် ပုံဖော်တင်ပြ (Narrative Framing) ရမည် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ အနောက်တိုင်း စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီများ၊ စိတ်ပညာ သဘောတရားများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ဥပါယကောသလ္လတို့ကို ပေါင်းစပ်လိုက်ခြင်းသည် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ထိရောက်စွာ ဖြေရှင်းနိုင်မည့် ခိုင်မာသော သဘောတရားရေးရာ မူဘောင် (Management Lens) ကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး၊ ဤသုတေသန၏ အဓိက ရလဒ်ဖြစ်လာမည့် 'အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ် (Crisis Mitigation Model)' အတွက် အခိုင်မာဆုံးသော သီအိုရီ အုတ်မြစ်ပင် ဖြစ်ပါသည်။

2.2 Theories Applied

ဤသုတေသနတွင် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားများအကြား ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျပ်အတည်းကို စနစ်တကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်ရန်အတွက် အနောက်တိုင်း စိတ်ပညာနှင့် ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီများကို မြန်မာ့ရိုးရာ ဗုဒ္ဓဘာသာ သဘောတရားများနှင့် ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ်အသုံးပြု (Contextualize) ထားပါသည်။ ဤသို့ ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်းသည် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ပြဿနာကို ဘက်စုံထောင့်စုံမှ မြင်နိုင်စွမ်းရှိ စေပါသည်။ ပညာရှင် ရစ်ချတ် ဂွမ်ဘရစ်ချ် (Richard Gombrich) ၏ လေ့လာချက်များအရ ဘာသာရေး လူဘောင်အဖွဲ့အစည်းများ၏ အကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းရာတွင် သမိုင်းပညာရပ် သက်သက်ဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ၊ လူမှုစိတ်ပညာနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီများကို မဖြစ်မနေ အသုံးချရမည်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ပြဆိုထားပါသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဤသုတေသနတွင် "သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory)"၊ "အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory)" နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" သဘောတရားတို့ကို အဓိက သီအိုရီများအဖြစ် လက်တွေ့ အသုံးချ သရုပ်ခွဲသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

2.2.1 Cognitive Dissonance Theory

ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များအကြား ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံချိန်တွင် လူထုအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများကို စနစ်တကျ သရုပ်ခွဲရန်အတွက် လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory) ကို ဤသုတေသန၏ အဓိက သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်အဖြစ် အသုံးပြုထားပါသည်။ သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် လူထုက ယင်းတွေ့ရှိချက်များကို အလိုအလျောက် ငြင်းပယ်လိုခြင်း သို့မဟုတ် သံသယဖြစ်ခြင်းတို့သည် သာမန် ဘာသာရေး အငြင်းပွားမှု သက်သက်မဟုတ်ဘဲ၊ စိတ်ပညာအရ အလွန် သဘာဝကျသော "သိမြင်မှုဆိုင်ရာ အားပြိုင်မှု" တစ်ရပ်သာ ဖြစ်ကြောင်း ဤသီအိုရီက တိကျစွာ ရှင်းလင်းပြသနိုင်စွမ်း ရှိပါသည်။

ဤသီအိုရီ၏ အခြေခံ သဘောတရားအရ လူတစ်ဦးသည် မိမိ၏ လက်ရှိ ယုံကြည်ချက်၊ အသိအမြင် (Cognition) နှင့် လုံးဝ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေသော သတင်းအချက်အလက်သစ်တစ်ခုကို လက်ခံရရှိချိန်တွင် ပြင်းထန်သော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အဆင်မပြေမှု သို့မဟုတ် ဖိစီးမှု (Psychological discomfort or Dissonance) ကို ခံစားရလေ့ရှိပါသည်။ ဖက်စတင်ဂါ၏ အဆိုအရ လူတို့သည် မိမိတို့၏ အတွေးအမြင်များ ဟန်ချက်ညီမှု (Cognitive consistency) ကို အမြဲတမ်း ထိန်းသိမ်းလိုကြပြီး၊ ယင်းဟန်ချက်ကို ပျက်ပြားစေသော အချက်အလက်သစ်များ ဝင်ရောက်လာသောအခါ ထိုအချက်အလက်များကို ငြင်းပယ်ခြင်း၊ လျစ်လျူရှုခြင်း သို့မဟုတ် အကြောင်းပြချက် ပေးခြင်းများဖြင့် စိတ်ဖိစီးမှုကို လျှော့ချရန် ကြိုးပမ်းတတ်ကြသည်။ ဤသဘောတရားသည် မြန်မာ့လူဘောင်အဖွဲ့အစည်းရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ အခြေအနေနှင့် တိုက်ရိုက် ကိုက်ညီမှုရှိနေပါသည်။ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ "စွယ်တော် ၄ ဆူသာရှိသည်" ဟူသော အမူလိကသဒ္ဓါကို ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်ထားသော လူထုအနေဖြင့်၊ စေတီ ၉ ဆူမှ စွယ်တော်များ အမြောက်အမြားကို သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်ရရှိလာသည့် မျက်မြင်သက်သေ အထောက်အထားများကို မြင်တွေ့ရချိန်တွင်၊ ထိုကွဲလွဲချက်ကို အလွယ်တကူ လက်မခံနိုင်ဘဲ ပြင်းထန်သော သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခသို့ မလွဲမသွေ ကျရောက်သွားရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဤသုတေသနအတွက် အဆိုပါ သီအိုရီကို လက်တွေ့အသုံးချရာတွင် "သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခြင်း (New historical evidence) → ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း (Belief conflict) → စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်း (Psychological tension)" ဟူသော တိကျသည့် သရုပ်ခွဲ မူဘောင် (Framework) တစ်ခုကို တည်ဆောက် အသုံးပြုထားပါသည်။ ဤမူဘောင်အရ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) နှင့် ပြတိုက်များမှ ထုတ်ပြန်သော ဓာတ်တော်အသစ်များဆိုင်ရာ အစီရင်ခံစာများသည် ယုံကြည်မှုကို လှုပ်ခတ်စေသော ပထမအဆင့် (New historical evidence) ဖြစ်သည်။ ထိုတွေ့ရှိချက်များသည် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်လာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များနှင့် တိုက်မိချိန်တွင် ဒုတိယအဆင့်ဖြစ်သော ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ (Belief conflict) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အဆိုပါ ပဋိပက္ခကို သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများက စနစ်တကျ ရှင်းလင်းတင်ပြနိုင်ခြင်း မရှိသောအခါ၊ တတိယအဆင့်ဖြစ်သည့် လူထု၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တင်းမာမှု (Psychological tension) အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိသွားပြီး အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဤသီအိုရီဖြင့် သရုပ်ခွဲခြင်းသည် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ထိရောက်စွာ ကုစားနိုင်မည့် လမ်းကြောင်းကို ဖော်ဆောင်ပေးပါသည်။ လူထု၏ ငြင်းပယ်လိုစိတ်နှင့် စိုးရိမ်ပူပန်မှုများကို အပြစ်တင်မည့်အစား၊ ယင်းသည် စိတ်ပညာအရ ဖြစ်ရိုးဖြစ်စဉ် (Natural psychological reaction) တစ်ခုအဖြစ် နားလည်လက်ခံနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ကျေးဇူးတော်ရှင် လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီး လမ်းညွှန်တော်မူခဲ့သည့် အသိဉာဏ်အခြေခံသော "အာကာရဝတီသဒ္ဓါ" ဖြင့် ချဉ်းကပ်ခြင်းသည် ဤစိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တင်းမာမှု (Psychological tension) ကို လျှော့ချနိုင်မည့် အကောင်းဆုံးသော နည်းလမ်းပင် ဖြစ်သည်။ 

ပထမဦးစွာ လူထုအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများကို သရုပ်ခွဲရန်အတွက် လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory) ကို အဓိကထား အသုံးပြုမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသီအိုရီအရ လူတစ်ဦးသည် မိမိ၏ မူလယုံကြည်ချက်နှင့် လုံးဝ ဆန့်ကျင်နေသော သတင်းအချက်အလက်သစ်များကို ရရှိချိန်တွင် ပြင်းထန်သော စိတ်ဖိစီးမှု (Psychological discomfort) ကို ခံစားရပြီး၊ ယင်းဖိစီးမှုကို လျှော့ချရန်အတွက် သက်သေအထောက်အ ထားသစ်များကို ငြင်းပယ်လေ့ရှိကြောင်း အတိအကျ ရှင်းပြထားပါသည်။ ဤသီအိုရီကို လက်တွေ့ သုတေသနနယ်ပယ်သို့ အသုံးချရာတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ လက်ခံထားသော 'စွယ်တော် ၄ ဆူ' ဟူသည့် အမူလိကသဒ္ဓါ နှင့် ASI မှတ်တမ်းများ၊ ပြတိုက်များမှ ထွက်ပေါ်လာသော 'စေတီ ၉ ဆူမှ ဓာတ်တော်များ' ဟူသည့် အထောက်အထားများအကြား တိုက်မိချိန်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော လူထု၏ စိုးရိမ်ပူပန်မှုများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမည် ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ သီအိုရီကို အသုံးချခြင်းအားဖြင့် သမိုင်းအထောက်အထား အသစ်များ ထွက်ပေါ်လာတိုင်း လူထုက အဘယ်ကြောင့် အလိုအလျောက် ငြင်းပယ်လိုစိတ် (Dogmatic rejection) ဖြစ်ပေါ်လာရသည်ဟူသော အကျပ်အတည်း၏ မူလဇစ်မြစ် (Root Cause) ကို သိပ္ပံနည်းကျ ဖော်ထုတ်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။သို့ဖြစ်၍ ဤ Cognitive Dissonance Theory သည် ပြဿနာ၏ မူလဇစ်မြစ်ကို သရုပ်ခွဲရန် အားကောင်းသော ကိရိယာတစ်ခု ဖြစ်လာပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ "အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory)" သို့ ချိတ်ဆက်ကာ ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများအတွက် လက်တွေ့ကျသော သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု မူဝါဒများကို ဆက်လက် တည်ဆောက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

2.2.2 Crisis Communication Theory

ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထား သစ်များအကြား ဖြစ်ပေါ်လာသော ပဋိပက္ခကို လက်တွေ့ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရာတွင် ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) သည် ဤသုတေသန၏ ဒုတိယမြောက် အဓိက သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်အဖြစ် ပါဝင်ပါသည်။ ဤသီအိုရီ၏ အခြေခံအယူအဆမှာ အကျပ်အတည်း (Crisis) တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာချိန်တွင် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုသည် သတင်းအချက်အလက်များကို မည်သို့ ထုတ်ပြန်သနည်း ဆိုသည့်အချက်အပေါ် မူတည်၍ အများပြည်သူ၏ တုံ့ပြန်မှု (Public Reaction) သည် တိုက်ရိုက် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည် ဟူသောအချက် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသုတေသနအတွက် အဆိုပါ သီအိုရီကို လက်တွေ့အသုံးချရာတွင် "သတင်းအချက်အလက် ရှင်းလင်းပြတ်သားမှု ရှိပါက တည်ငြိမ်မှုကို ရရှိစေမည် (Information clarity → stability)" နှင့် "သတင်းအချက်အလက် ဖုံးကွယ်ရှုပ်ထွေးနေပါက အကျပ်အတည်းကို ပိုမိုဆိုးရွားစေမည် (Information confusion → crisis)" ဟူသော တိကျပြတ်သားသည့် သရုပ်ခွဲ မူဘောင် (Analytical Model) ကို အဓိကထား အသုံးပြုမည် ဖြစ်ပါသည်။

သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များ (ဥပမာ- စေတီ ၉ ဆူမှ စွယ်တော်များ) ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် လူထု၏ ယုံကြည်မှု တုန်လှုပ်ခြင်းသည် မလွဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ပထမအဆင့် ဖြစ်သော်လည်း၊ ယင်းအခြေအနေကို အကျပ်အတည်း အစစ်အမှန် (Actual Crisis) အဖြစ်သို့ တွန်းပို့လိုက်သည်မှာ သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများ၏ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု လွဲမှားခြင်း (Information Mismanagement) သာလျှင် ဖြစ်သည်။ ကွန်း (Coombs) ၏ လေ့လာချက်အရ အဖွဲ့အစည်းများသည် အကျပ်အတည်းကို တုံ့ပြန်ရာတွင် နှုတ်ဆိတ်နေခြင်း (Silence)၊ ငြင်းကွယ်ခြင်း (Denial) သို့မဟုတ် ရှုပ်ထွေးသော သတင်းများ ထုတ်ပြန်ခြင်း (Information confusion) ပြုလုပ်ပါက လူထုအတွင်း ကောလာဟလများနှင့် စိုးရိမ်ပူပန်မှုများ အဆမတန် မြင့်တက်လာပြီး ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) သို့ လျင်မြန်စွာ ကူးစက်သွားလေ့ရှိသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် အဖွဲ့အစည်းက တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို အချိန်မီ အသိအမှတ်ပြုပြီး၊ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ (Information clarity) ရှင်းလင်းပြသပါက လူထု၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တုန်လှုပ်မှုသည် လျော့ကျသွားပြီး သာသနာရေး အာဏာပိုင်များအပေါ် ယုံကြည်ကိုးစားမှု (Stability) ပြန်လည် ခိုင်မာလာမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဤအနောက်တိုင်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီကို မြန်မာ့ထေရဝါဒ လူဘောင် အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အောင်မြင်စွာ အသုံးချနိုင်ရန်အတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means / နည်းပရိယာယ် ကြွယ်ဝမှု)" သဘောတရားနှင့် မဖြစ်မနေ ပေါင်းစပ် (Contextualize) ရမည် ဖြစ်ပါသည်။ သာသနာရေးကဲ့သို့ ထိလွယ်ရှလွယ်သော ကိစ္စရပ်များတွင် အချက်အလက်များ ပြတ်သားရုံ (Clarity) ဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ၊ လူထု၏ နဂိုရှိရင်းစွဲ သဒ္ဓါတရားကို မထိခိုက်စေမည့် တင်ပြမှုပုံစံ (Narrative Framing) အထူးလိုအပ်ပါသည်။ ဥပါယကောသလ္လကို အသုံးပြုခြင်းသည် Coombs ၏ သီအိုရီပါ "Instructing and Adjusting Information (လမ်းညွှန်မှုနှင့် ချိန်ညှိမှုဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက် ပေးခြင်း)" နည်းဗျူဟာနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီမှုရှိပါသည်။ သုတေသီအရှင် ဓမ္မသာမိ (Sao Dhammasami) ၏ လေ့လာချက်တွင် တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို လူထုထံ ချပြရာ၌ ကျမ်းဂန်လာ သမိုင်းများကို ပယ်ဖျက်သည့် ပုံစံဖြင့် မဟုတ်ဘဲ၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ ဓာတ်တော်များ အင်ပါယာအနှံ့ ကိန်းဝပ်နေကြောင်းကို သက်သေပြသည့် 'အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု (Mutual Complementarity)' အဖြစ် ဥပါယကောသလ္လဖြင့် ရှင်းလင်းရန် လိုအပ်ကြောင်း ထောက်ပြထားပါသည်။

အဆိုပါ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းကို ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများက မည်သို့ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းသင့်ကြောင်း အကဲဖြတ်ရန် ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) ကို အသုံးချမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသီအိုရီအရ အကျပ်အတည်း တစ်ခုခု ဖြစ်ပေါ်လာချိန်တွင် အဖွဲ့အစည်းများအနေဖြင့် တိတ်ဆိတ်စွာ နေခြင်း သို့မဟုတ် အမှန်တရားကို ဖုံးကွယ်ခြင်းသည် လူထု၏ ယုံကြည်မှုကို ပိုမို ပျက်စီးစေပြီး၊ အချက်အလက်များကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ (Transparently) အချိန်မီ ထုတ်ပြန်ရှင်းလင်းခြင်းဖြင့်သာ ယုံကြည်မှုကို ထိန်းသိမ်းနိုင်မည်ဟု ခိုင်မာစွာ ပြဆိုထားပါသည်။ ဤသီအိုရီကို ဤသုတေသနတွင် အသုံးချကာ နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၊ သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနနှင့် ပြတိုက်အာဏာပိုင်များ၏ လက်ရှိ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုပုံစံများကို အကဲဖြတ်မည် ဖြစ်သည်။ တွေ့ရှိချက်အ သစ်များကို လျစ်လျူရှုထားခြင်းက လူထု၏ သံသယကို ပိုမိုကြီးထွားစေကြောင်း သက်သေပြမည်ဖြစ်ပြီး၊ ဤသီအိုရီသည် ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများအတွက် ထိရောက်သော သတင်းအချက်အလက် ထုတ်ပြန်ရေး မဟာဗျူဟာများ (Communication Strategies) ကို ချမှတ်နိုင်ရန် အခိုင်မာဆုံးသော အုတ်မြစ် ဖြစ်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

အချုပ်အားဖြင့် ဤ Crisis Communication Theory သည် ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းကို ကုစားရန်အတွက် အဖွဲ့အစည်းများ လိုက်နာကျင့်သုံးရမည့် ဆက်သွယ်ရေး လမ်းပြမြေပုံ (Communication Roadmap) တစ်ခုအဖြစ် ဤသုတေသနတွင် ပါဝင်ပါသည်။ ဖက်စတင်ဂါ (Festinger) ၏ Cognitive Dissonance Theory က ပြဿနာ၏ မူလဇစ်မြစ်ကို သရုပ်ခွဲဖော်ထုတ်ပေးပြီးနောက်၊ ကွန်း (Coombs) ၏ ဤသီအိုရီက ပြဿနာကို မည်သို့ ဖြေရှင်းရမည်ဟူသော လက်တွေ့ကျသည့် လုပ်ငန်းစဉ် (Actionable Strategy) ကို ပံ့ပိုးပေးခြင်း ဖြစ်သည်။  "Information clarity → stability" ဟူသော မော်ဒယ်ကို ဥပါယကောသလ္လနှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းအားဖြင့် သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများ၊ ပြတိုက်မှူးများနှင့် သက်ဆိုင်ရာ အာဏာပိုင်များအတွက် အများပြည်သူ ယုံကြည်မှုကို ထိန်းသိမ်းနိုင်မည့် ခိုင်မာသော "အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ် (Crisis Mitigation Model)" ကို ဤသုတေသနမှ အောင်မြင်စွာ တည်ဆောက်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

2.2.3 Religious Authority Theory (ဘာသာရေး အာဏာပိုင်ဆိုင်ရာ သီအိုရီ)

ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ လူဘောင်အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းများကို သရုပ်ခွဲရာတွင် အဖွဲ့အစည်းများ၏ သြဇာအာဏာ တည်ဆောက်ပုံကို လေ့လာသည့် ဘာသာရေး အာဏာပိုင်ဆိုင်ရာ သီအိုရီ (Religious Authority Theory) သည် လွန်စွာ အရေးပါသော မူဘောင်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ လူမှုဗေဒ ပညာရှင် မက်စ် ဝေဘာ (Max Weber) ၏ သြဇာအာဏာဆိုင်ရာ သီအိုရီများကို ဘာသာရေး လေ့လာမှုနယ်ပယ်သို့ ဆက်စပ်အသုံးချရာတွင် (Contextualization)၊ သာသနာရေးနယ်ပယ် ၌ အဓိက အာဏာပိုင် (Authority) သုံးမျိုးရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့မှာ ကျမ်းဂန်စာပေဆိုင်ရာ အာဏာပိုင် (Scriptural Authority)၊ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အာဏာပိုင် (Monastic Authority) နှင့် ခေတ်သစ် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အာဏာပိုင် (Scholarly Authority) တို့ ဖြစ်ကြပါသည်။ ဤအာဏာပိုင် သုံးရပ်သည်သမိုင်းအထောက်အထားများ  နှင့် ဓမ္မရေးရာ ကိစ္စရပ်များကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရာတွင် ချဉ်းကပ်ပုံချင်း မတူညီကြပေ။ ဤသို့ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမှု (Interpretive Framework) ကွဲလွဲခြင်းသည် သာမန် အမြင်မတူမှုအဆင့်မှ ကျော်လွန်ကာ၊ လူထုအတွင်း မည်သူ့ကို ယုံကြည်ရမည်နည်း ဟူသော ရှုပ်ထွေးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး ကြီးမားသော ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) ကို တိုက်ရိုက် မောင်းနှင်လျက် ရှိပါသည်။

ဤသုတေသန၏ အဓိက ပြဿနာဖြစ်သော ဓာတ်တော်များ၏ အရေအတွက်နှင့် သမိုင်းကြောင်းကို ဆန်းစစ်ရာတွင် ကျမ်းဂန်စာပေဆိုင်ရာ အာဏာပိုင် (Scriptural Authority) နှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အာဏာပိုင် (Scholarly Authority) တို့အကြား ပြင်းထန်သော အားပြိုင်မှု (Authority Conflict) ကို တွေ့မြင်ရပါသည်။ Scriptural Authority သည် ဒီဃနိကာယ် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်ကဲ့သို့သော ပိဋကတ်တော်နှင့် အဋ္ဌကထာများကို အမြင့်ဆုံး အမှန်တရားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ကိုသာ အကြွင်းမဲ့ လက်ခံရန် (အမူလိကသဒ္ဓါ) လမ်းညွှန်ပါသည်။ ဒီဃနိကာယ်လာ မဟာပဒေသ (၄) ပါး ပြဋ္ဌာန်းချက်တွင်လည်း မည်သည့် အဆိုအမိန့်ကိုမဆို သုတ္တန်၊ ဝိနည်းတို့နှင့် ညီညွတ်မှသာ လက်ခံရန် တိကျစွာ သတ်မှတ်ထားပါသည်။ သို့သော် တစ်ဖက်တွင် ASI အစီရင်ခံစာများနှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများကို ကိုင်စွဲထားသော Scholarly Authority ကမူ မျက်မြင်သက်သေ (Empirical Evidence) ကိုသာ အခြေခံပြီး ဓာတ်တော်များသည် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်အနှံ့ ကြီးမားကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိနေကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ သက်သေပြ ပါသည်။ ဂရီဂိုရီ ရှိုပန် (Gregory Schopen) က ဤအားပြိုင်မှုကို ထောက်ပြရာ၌၊ ကျမ်းဂန်များက ဓာတ်တော်သမိုင်းကို ဘာသာရေး လိုအပ်ချက်အရ ပုံဖော်လေ့ရှိ သော်လည်း ရှေးဟောင်းသုတေသနကမူ ပကတိ သမိုင်းမှန်ကို ဖော်ထုတ်ပေးခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ဆိုထားပါသည်။ ဤသို့ အာဏာပိုင် နှစ်ရပ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များအကြားတွင် လူထုသည် သဒ္ဓါတရားနှင့် ခေတ်သစ်သိပ္ပံအကြား ဗျာများလာကာ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိသွားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဤသို့သော ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကာလတွင် သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ အာဏာပိုင် (Monastic Authority) ၏ အခန်းကဏ္ဍသည် ပြဿနာကို ငြိမ်းအေးစေရန်အတွက် အဓိက အဆုံးအဖြတ်ပေးနိုင်သော ကြားခံ ပေါင်းကူးတံတား (Mediator) အဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။ မြန်မာနိုင်ငံကဲ့သို့ ထေရဝါဒနိုင်ငံများတွင် နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၊ ဆရာတော်ကြီးများနှင့် သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနတို့သည် လူထု၏ ယုံကြည်မှုကို အများဆုံး ရရှိထားသော Monastic Authority များ ဖြစ်ကြသည်။ အကယ်၍ ဤအာဏာပိုင်များက အထောက်အထားသစ်များကို ခေါင်းမာစွာ ငြင်းပယ်ပြီး ကျမ်းဂန်ကိုသာ တစ်ဖက်သတ် ကိုင်စွဲမည်ဆိုပါက ခေတ်ပညာတတ် လူငယ်များနှင့် ကင်းကွာသွားမည်ဖြစ်ပြီး၊ သိပ္ပံဘက်သို့သာ ယိမ်းယိုင်မည်ဆိုပါကလည်း သာမန်လူထု၏ ရိုးရာသဒ္ဓါတရားကို ပျက်စီးစေမည် ဖြစ်သည်။ ရစ်ချတ် ဂွမ်ဘရစ်ချ် (Richard Gombrich) ၏ လေ့လာချက်အရ ရိုးရာ သံဃာ့အာဏာပိုင်များသည် ခေတ်သစ် အသိပညာများနှင့် ရင်ဆိုင်ရာတွင် ကျမ်းဂန်နှင့် ခေတ်သစ်အမြင်ကို ဟန်ချက်ညီအောင် မထိန်းကျောင်း နိုင်ပါက လူထု၏ ယုံကြည်ကိုးစားမှု (Public Trust) လျင်မြန်စွာ ကျဆင်းသွား တတ်ကြောင်း သတိပေးထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် Monastic Authority ၏ ရပ်တည်ချက်နှင့် ဖြေရှင်းမှု ပုံစံသည် ဤအကျပ်အတည်းကို ပိုမိုဆိုးရွားစေမည် သို့မဟုတ် တည်ငြိမ်စေမည် ဆိုသည်ကို တိုက်ရိုက် ဆုံးဖြတ်ပေးလျက် ရှိပါသည်။

အချုပ်အားဖြင့် ဤ Religious Authority Theory ကို ဤသုတေသနတွင် အသုံးချခြင်းအားဖြင့် သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းများ (Monastic Authority) အနေဖြင့် ကျမ်းဂန် (Scriptural) နှင့် သိပ္ပံ (Scholarly) အာဏာပိုင်တို့အကြား ကွာဟချက်ကို မည်သို့ ဥပါယကောသလ္လဖြင့် ပေါင်းကူးပေးရမည်ဟူသော လမ်းကြောင်းကို ဖော်ထုတ်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ကျေးဇူးတော်ရှင် လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီးက သဒ္ဓါတရား (ကျမ်းဂန်) နှင့် ဝိဇ္ဇာ ခေါ် အသိပညာ (သိပ္ပံ) တို့ကို အချိုးညီမျှစွာ ပေါင်းစပ်မှသာလျှင် ခိုင်မာသော သာသနာ ဖြစ်တည်နိုင်ကြောင်း လမ်းညွှန်တော်မူခဲ့ပါသည်။ ဤလမ်းညွှန်ချက်နှင့်အညီ Monastic Authority က တူးဖော်တွေ့ရှိရသော စေတီ ၉ ဆူမှ ဓာတ်တော်များကို "သာသနာတော် ကျယ်ပြန့်မှု၏ မျက်မြင်သက်သေ (Mutual Complementarity)" အဖြစ် တရားဝင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုပေးလိုက်ပါက၊ အာဏာပိုင်များအကြား အမြင်ကွဲလွဲမှုများ ချုပ်ငြိမ်းသွားပြီး လူထု၏ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကိုလည်း အောင်မြင်စွာ ကုစားနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသီအိုရီသည် အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ် (Crisis Mitigation Model) ကို တည်ဆောက်ရာတွင် အဖွဲ့အစည်းများ၏ ဦးဆောင်မှု အခန်းကဏ္ဍ (Leadership Role) ကို ပံ့ပိုးပေးမည့် အရေးပါသော မဏ္ဍိုင်တစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။

  အထက်ပါ အနောက်တိုင်း သီအိုရီများကို မြန်မာ့လူဘောင်အဖွဲ့အစည်း၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အံဝင်ခွင်ကျဖြစ်စေရန်အတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means / နည်းပရိယာယ် ကြွယ်ဝမှု)" သဘောတရားနှင့် ပေါင်းစပ်အသုံးချ (Contextualize) မည် ဖြစ်ပါသည်။ အနောက်တိုင်း စီမံခန့်ခွဲမှု သီအိုရီများသည် ပွင့်လင်းမြင်သာမှုကိုသာ အလေးပေးသော်လည်း၊ ဘာသာရေးကဲ့သို့ ထိလွယ်ရှလွယ်သော ကိစ္စရပ်များတွင် အမှန်တရားကို ချပြရာ၌ နားထောင်သူ၏ ဉာဏ်ရည်နှင့် အခြေအနေကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် အထူးလိုအပ်ပါသည်။ ကျေးဇူးတော်ရှင် လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီး၏ ကျမ်းများတွင် အမှန်တရားကို တင်ပြရာ၌ သဒ္ဓါတရား မတုန်လှုပ်စေဘဲ အသိဉာဏ် (အာကာရဝတီသဒ္ဓါ) သို့ ဦးတည်ပေးနိုင်သော ဉာဏ်ပညာ လိုအပ်ကြောင်း လမ်းညွှန်တော်မူခဲ့ပါသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဤသုတေသနတွင် ဥပါယကောသလ္လကို အသုံးချကာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများသည် ကျမ်းဂန်များကို ဖျက်ဆီးမည့်အရာများ မဟုတ်ဘဲ ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာတော် ကြီးမားကျယ်ပြန့်မှုကို သက်သေပြသည့် အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းမှု (Mutual Complementarity) အဖြစ် လူထုအား မည်သို့ ရှင်းလင်းဟောကြားရမည်ကို သရုပ်ခွဲ တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

အချုပ်အားဖြင့် ဤသုတေသနတွင် အဆိုပါ သီအိုရီ (၃) ရပ်ကို သီးခြားစီ အသုံးမပြုဘဲ၊ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းမည့် "အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ် (Crisis Mitigation Model)" တစ်ခုအဖြစ် ပေါင်းစပ်တည်ဆောက် အသုံးချသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ပီတာ ဒရက်ကာ (Peter Drucker) ၏ ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှု သဘောတရားများက ညွှန်ပြသကဲ့သို့၊ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု၏ အောင်မြင်မှုသည် ပြဿနာကို နားလည်ခြင်း (Cognitive Dissonance)၊ ထိရောက်စွာ ဆက်သွယ်ခြင်း (Crisis Communication) နှင့် မှန်ကန်သော နည်းဗျူဟာ အသုံးပြုခြင်း (Upaya-kosalla) တို့အပေါ်တွင် လုံးလုံးလျားလျား မူတည်နေပါသည်။ ဤသီအိုရီများကို ပေါင်းစပ် အသုံးချ ခြင်းအားဖြင့် သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တိုင်း လူထု၏ ယုံကြည်မှုကို မပျက်စီးစေဘဲ ပိုမိုခိုင်မာသော အာကာရဝတီသဒ္ဓါသို့ ကူးပြောင်းပေးနိုင်မည့် လက်တွေ့ကျသော မူဝါဒရေးရာ လမ်းညွှန်ချက်များကို ခိုင်မာစွာ ဖော်ထုတ်ပေးနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

2.3 Information Management in Religious Context

ဘာသာရေး လူဘောင်အဖွဲ့အစည်းများတွင် "သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု (Information Management)" သည် အများပြည်သူ၏ သဒ္ဓါတရားကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန်နှင့် အဖွဲ့အစည်း၏ ပုံရိပ်ကို ကာကွယ်ရန်အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော အဓိက တာဝန်တစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။ ခေတ်သစ် စီမံခန့်ခွဲမှု ပညာရပ်နှင့် ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီများအရ ဤလုပ်ငန်းစဉ်တွင် သတင်းအချက်အလက်များကို စနစ်တကျ ရွေးချယ်ခြင်း (Information Selection)၊ အများပြည်သူ နားလည်နိုင်ရန် သင့်လျော်စွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခြင်း (Interpretation) နှင့် အချိန်မီ ဖြန့်ဝေပေးခြင်း (Dissemination) ဟူသော အဓိက အဆင့် (၃) ဆင့် ပါဝင်ပါသည်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) နှင့် ပြတိုက်များမှ အထောက်အထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင်၊ သာသနာရေး အာဏာပိုင်များသည် အဆိုပါ အချက်အလက်များကို မည်သို့ ရွေးချယ်သုံးသပ်မည်၊ ကျမ်းဂန်နှင့်အညီ မည်သို့ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမည်၊ ထို့နောက် လူထုထံသို့ မည်သို့ ချပြမည်ဆိုသော လုပ်ငန်းစဉ်သည် သာသနာတော်၏ တည်ငြိမ်မှုကို တိုက်ရိုက် အဆုံးအဖြတ် ပေးလျက်ရှိပါသည်။ ဝိနည်းပိဋကတ်၊ ပါစိတ္တိယပါဠိတော်တွင် ရဟန်းသံဃာများအနေဖြင့် အချက်အလက်များကို ပြောဆိုရာ၌ အမှန်တရားကို အခြေခံပြီး အများအကျိုးရှိမည့် အချိန်အခါကို ရွေးချယ်ရမည်ဟု သမ္မာဝါစာ၏ အနှစ်သာရကို အတိအကျ ပြဋ္ဌာန်းထားပါသည်။ ဤသည်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ မူလအာဘော်ကိုယ်တိုင်က သတင်းအချက်အလက်များကို စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲရန် အလွန် အလေးထားကြောင်း သက်သေပြနေခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဤလုပ်ငန်းစဉ် တိကျမှန်ကန်မှသာလျှင် ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများအပေါ် လူထု၏ ယုံကြည်မှုကို ရေရှည် ထိန်းသိမ်းနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

အကယ်၍ သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများသည် သတင်းအချက်အလက်များကို မမှန်ကန်သည့် ပုံစံဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ မပြည့်စုံသော (ချန်လှပ်ထားသော) ပုံစံဖြင့် သော်လည်းကောင်း ထုတ်ပြန်မည်ဆိုပါက လူထုအတွင်း မယုံကြည်မှုနှင့် ပြင်းထန်သော စိုးရိမ်ပူပန်မှုများကို မလွဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်စေမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဓာတ်တော်အသစ်များ တူးဖော်တွေ့ရှိလာချိန်တွင် ရိုးရာယုံကြည်မှုကို ကာကွယ်လိုသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် အဆိုပါ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများကို ဖုံးကွယ်ထားခြင်း သို့မဟုတ် လျစ်လျူရှုခြင်းများသည် အလွန် မှားယွင်းသော သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု (Information Mismanagement) ပင် ဖြစ်သည်။ ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ သုတေသနများအရ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုသည် အချက်အလက်များကို ချန်လှပ်ထားခြင်း၊ အချိန်ဆွဲခြင်း သို့မဟုတ် ရှုပ်ထွေးသော သတင်းများ ထုတ်ပြန်ခြင်း ပြုလုပ်ပါက၊ အများပြည်သူသည် ပြင်ပ ကောလာဟလများကို ပိုမို ယုံကြည်သွားတတ်ပြီး အဖွဲ့အစည်းအပေါ် ယုံကြည်ကိုးစားမှု (Institutional Trust) လျင်မြန်စွာ ပြိုကျသွားလေ့ရှိကြောင်း အခိုင်အမာ ပြဆိုထားပါသည်။ ထို့အပြင် ရစ်ချတ် ဂွမ်ဘရစ်ချ် (Richard Gombrich) ကလည်း ဘာသာရေး အာဏာပိုင်များသည် မျက်မြင်သက်သေ အထောက်အထားများကို ငြင်းပယ်ပြီး ကျမ်းဂန်ကိုသာ မျက်ကန်းယုံကြည်ရန် တွန်းအားပေးပါက၊ ခေတ်ပညာတတ် လူထုနှင့် သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများအကြား ကြီးမားသော အက်ကွဲကြောင်းများ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်ကြောင်း သတိပေးထားပါသည်။ သို့ဖြစ်၍ သတင်းအချက်အလက်များကို ပွင့်လင်းမြင်သာမှု မရှိဘဲ စီမံခန့်ခွဲခြင်းသည် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းရန် မဟုတ်ဘဲ၊ ပြဿနာကို ပိုမို ကြီးထွားစေမည့် အဓိက လက်သည်ပင် ဖြစ်ပါသည်။

ဤသို့သော ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းများကို ရှောင်ရှားနိုင်ရန်အတွက် သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများသည် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု လုပ်ငန်းစဉ် (Information Management Process) တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means / နည်းပရိယာယ် ကြွယ်ဝမှု)" သဘောတရားကို မဟာဗျူဟာမြောက် ပေါင်းစပ်အသုံးပြုရန် အထူးလိုအပ်ပါသည်။ ဥပါယကောသလ္လကို အသုံးပြုခြင်းသည် သတင်းအချက်အလက်များကို လှည့်စားခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ အမှန်တရား (ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များ) ကို လူထု၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ခံနိုင်ရည်နှင့် နားလည်နိုင်စွမ်းအပေါ် မူတည်၍ အသင့်လျော်ဆုံးသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် (Interpretation) ဖြင့် ချိန်ညှိ တင်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ သုတေသီ အရှင် ဓမ္မသာမိ (Sao Dhammasami) ၏ လေ့လာချက်တွင် တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို ထုတ်ပြန်ရာ၌ "စွယ်တော် ၄ ဆူသာရှိသည် ဟူသော ကျမ်းဂန်လာ စကားမှာ မှားယွင်းသည်" ဟု တိုက်ရိုက် မတင်ပြဘဲ၊ "ယင်းတွေ့ရှိချက်များသည် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော် ကမ္ဘာအရပ်ရပ်သို့ ပြန့်ပွားခဲ့ကြောင်း မျက်မြင်သက်သေ အထောက်အထားအဖြစ် အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်း ပေးသည် (Mutual Complementarity)" ဟု ပုံဖော်တင်ပြ (Narrative Framing) ရမည် ဖြစ်ကြောင်း လမ်းညွှန်ထားပါသည်။ ဤသို့ စနစ်တကျ၊ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ၊ သို့သော် လူထု၏ သဒ္ဓါတရားကို မထိခိုက်စေသော နည်းလမ်းဖြင့် သတင်းအချက်အလက်များကို စီမံခန့်ခွဲခြင်းသည်သာလျှင် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို အောင်မြင်စွာ ဖြေရှင်းနိုင်မည့် အကောင်းဆုံးသော ထွက်ပေါက် ဖြစ်ပါသည်။

2.4 Review of Related Research Works

ဤသုတေသနနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သော ယခင်ပညာရှင်များ၏ စာတမ်းများနှင့် ကျမ်းစာများကို လေ့လာရာတွင် အချိန်ကာလအလိုက် (Chronologically) စီစဉ်ခြင်းမပြုဘဲ၊ သုတေသန၏ အဓိက ဦးတည်ချက်များနှင့်အညီ အကြောင်းအရာနှင့် ရှုထောင့်များအလိုက် (Thematically) အုပ်စုဖွဲ့၍ အောက်ပါအတိုင်း ပေါင်းစပ်သုံးသပ် ထားပါသည်။

2.4.1 Studies on Buddhist Relics and Doctrinal Historiography

ပထမအုပ်စုအနေဖြင့် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ကျမ်းဂန်ဆိုင်ရာ သမိုင်းပြုစုမှုများကို လေ့လာထားသော ဘာသာရေးနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များ (Buddhist Relic Studies) ကို ဆန်းစစ်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤကျမ်းများသည် ဓာတ်တော်များ၏ တည်ရှိမှုကို ပိဋကတ်တော်နှင့် အဋ္ဌကထာများပေါ်တွင်သာ လုံးလုံးလျားလျား အခြေခံထားပြီး၊ လူထု၏ သဒ္ဓါတရားကို ခိုင်မာစေရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ရေးသားထားသော ယုံကြည်မှုအခြေခံ သမိုင်းပြုစုမှုပုံစံ (Faith-based historiography) များ ဖြစ်ကြသည်။ မဟာဝံသ (Mahāvaṃsa) နှင့် ဒါဌာဝံသ (Dāṭhāvaṃsa) ကဲ့သို့သော သီရိလင်္ကာ သမိုင်းကျမ်းများတွင် စွယ်တော်မြတ်၏ ဖြန့်ဝေမှု သမိုင်းကို ဒဏ္ဍာရီဆန်ဆန် ဖွဲ့နွဲ့ထားပြီး၊ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်လာ "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ဟူသော ကန့်သတ်ချက်ကိုသာ အကြွင်းမဲ့ အမှန်တရားအဖြစ် ပုံဖော်ထားပါသည်။ 

ဤကျမ်းများသည် ဓာတ်တော်များကို သာမန်ရုပ်ဝတ္ထုများအဖြစ် မရှုမြင်ဘဲ၊ ဘုရားရှင် ကိုယ်စားပြု အသက်ဝင်နေသော အရာများအဖြစ် ပုံဖော်ထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ နိုင်ငံတော် သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့မှ ပြုစုသော သာသနာတော်သမိုင်း နှင့် မဟာရာဇဝင်ကြီး တို့တွင်လည်း ဤအစဉ်အလာ ဇာတ်ကြောင်းများကိုသာ လက်ဆင့်ကမ်း သယ်ဆောင်လာခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ကျေးဇူးတော်ရှင် မဟာစည်ဆရာတော်ဘုရား ကြီး၏ သမ္မာဒိဋ္ဌိဒီပနီကျမ်းတွင် မှန်ကန်သော ယုံကြည်မှုသည် ပါဠိတော်လာ အချက်အလက်များကို အခြေခံရမည်ဖြစ်ကြောင်း အတိအလင်း ပြဆိုထားပါသည်။ 

ဤလေ့လာချက်များကို ခြုံငုံကြည့်ပါက၊ ရိုးရာကျမ်းဂန်များသည် လူထု၏ သဒ္ဓါတရားကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ မျက်မြင်သက်သေ ထက် ယုံကြည်မှုကိုသာ ရှေ့တန်းတင်သောကြောင့် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများနှင့် တိုက်မိချိန်တွင် အားနည်းချက်များ ရှိနေကြောင်း သုံးသပ်ရရှိပါသည်။

ထို့အပြင် နိုင်ငံတကာ ဘာသာရေး လေ့လာမှုများတွင်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာ ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အခန်းကဏ္ဍ (Ritual Role) ကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် လေ့လာထားကြပါသည်။ ဂျွန်အက်စ်စထရောင်း (John S. Strong) ၏ 'Relics of the Buddha' ကျမ်းတွင် ဓာတ်တော်များသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အသက်သွေးကြော ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းတို့၏ သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသတွင်း ယုံကြည်မှုများနှင့် နိုင်ငံရေး သြဇာလွှမ်းမိုးမှုများ (Political Patronage) အပေါ် မူတည်၍ တိုးချဲ့ပြောင်းလဲလာခဲ့ ကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ စထရောင်း၏ အဆိုအရ ဓာတ်တော်များသည် မူလပိဋကတ်တော်လာ အရေအတွက်ထက် ကျော်လွန်ကာ၊ သာသနာပြုလုပ်ငန်းများ အတွက် အင်ပါယာအနှံ့ ဖြန့်ဝေတည်ထားခြင်း ခံခဲ့ရကြောင်း သိရသည်။ ထို့အတူ ဂရီဂိုရီ ရှိုပန် (Gregory Schopen) ၏ 'Bones, Stones, and Buddhist Monks' ကျမ်းတွင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကို လေ့လာရာတွင် စာပေမှတ်တမ်းများ (Texts) ထက် မြေပြင်မှ တူးဖော်ရရှိသော ရုပ်ဝတ္ထုနှင့် ကျောက်စာ အထောက်အထားများ (Archaeology and Epigraphy) သည် ပိုမို ယုံကြည်စိတ်ချရကြောင်း အခိုင်အမာ သက်သေပြထားပါသည်။ ရှိုပန်၏ သုတေသနများက ဓာတ်တော်ပူဇော်မှုသည် ရဟန်းသံဃာများ ကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သော လက်တွေ့ကျသည့် ကိုးကွယ်မှု (Active Ritual Practice) ဖြစ်ကြောင်းကို မြေပြင်အထောက်အထားများဖြင့် မီးမောင်း ထိုးပြထားသည်။

ဤလေ့လာချက်များကို ပေါင်းစပ်သုံးသပ်ရသော် ယခင်ပညာရှင်များ (Traditional Scholars) သည် ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူကိုသာ အလေးပေးခဲ့သော်လည်း၊ ခေတ်သစ် သုတေသီများ (Modern Scholars) ဖြစ်သော စထရောင်း နှင့် ရှိုပန် တို့က ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှုသည် ပိဋကတ်တော်လာ ကန့်သတ်ချက်ထက် များစွာ ပိုမိုကျယ်ပြန့် ကြောင်းကို သမိုင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများဖြင့် သက်သေပြခဲ့ကြသည်။ ဤကွဲလွဲချက်သည် ဓာတ်တော်သမိုင်းကို ပြန်လည်ရေးသားရန် တွန်းအားပေးနေသော်လည်း၊ ယင်းတွေ့ရှိချက်အသစ်များက အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု (Public Faith) အပေါ် မည်သို့ ရိုက်ခတ်မည်ကိုမူ အဆိုပါ ကျမ်းများတွင် အသေးစိတ် သရုပ်ခွဲထားခြင်း မရှိသေးပေ။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနသည် ယင်းလစ်ဟာချက်ကို ဖြည့်ဆည်းကာ၊ အထောက်အထားသစ်များနှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှု အကြား ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံချိန်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အကျပ်အတည်းကို သတင်းအချက် အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု ရှုထောင့်မှ ဆက်လက် သရုပ်ခွဲသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

2.2.2 Theravāda and Mahāyāna Studies: Sectarian Differences and Authority

ဒုတိယအုပ်စုအနေဖြင့် ထေရဝါဒနှင့် မဟာယာန အပါအဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်းကွဲများအကြား သမိုင်းကြောင်း လက်ခံယုံကြည်မှု ကွာဟချက်များ (Sectarian Differences) နှင့် ယင်းအပေါ် လွှမ်းမိုးနေသော ဘာသာရေး အာဏာပိုင်များ၏ (Religious Authority) အခန်းကဏ္ဍကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာထားသော သုတေသနများကို ဆန်းစစ်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ရှေးဟောင်းအစဉ်အလာကို တင်းကျပ်စွာ ထိန်းသိမ်းသော (Conservative) သဘောသဘာဝရှိပြီး၊ ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ သမိုင်းကြောင်းကို ကျမ်းဂန်ဆိုင်ရာ အာဏာပိုင် (Scriptural Authority) ဖြင့် အတိအကျ ကန့်သတ်ထားပါသည်။ ပါဠိပိဋကတ်တော်များဖြစ်သော ဒီဃနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ် အစရှိသော နိကာယ်ငါးရပ်နှင့် ဝိနည်းပိဋကတ်တို့တွင် ဓာတ်တော်အရေအတွက်ကို တိကျစွာ ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ဤပါဠိတော်လာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ အမှူးပြုသော အဋ္ဌကထာဆရာများက ပိုမိုခိုင်မာစေရန် ထပ်ဆင့် အတည်ပြု ဖွင့်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံမှ ပေါ်ထွက်လာသော မဟာဝံသ၊ ဒါဌာဝံသ အစရှိသည့် သမိုင်းကျမ်းများ (Vaṃsa Literature) က "စွယ်တော် ၄ ဆူ" အပါအဝင် ဓာတ်တော်သမိုင်းကို အမျိုးသားရေး အမှတ်သညာ (National Identity) တစ်ခုအဖြစ် ပုံသေ တည်ဆောက်လိုက်ကြသည်။ ဤအစဉ်အလာသည် မြန်မာ့မြေသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ရာဇဝင်ကျမ်းများနှင့် ခေတ်အဆက်ဆက် ဆရာတော်ကြီးများ၏ ကျမ်းများအထိ အပြောင်းအလဲမရှိ ဆင်းသက် လွှမ်းမိုးလာခဲ့သည်။ ဤသို့ တင်းကျပ်သော သမိုင်းပြုစုမှုပုံစံကို ခေတ်သစ် ပညာရှင်များက လေ့လာရာတွင်၊ ထေရဝါဒသည် မိမိတို့၏ အစဉ်အလာကို ပြင်ပလွှမ်းမိုးမှုများမှ ကာကွယ်ရန် တင်းကျပ်သော ဘောင်တစ်ခု တည်ဆောက်ခဲ့သော်လည်း၊ မျက်မှောက်ခေတ် ရှေးဟောင် းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များနှင့် ရင်ဆိုင်ရချိန်တွင် လိုက်လျောညီထွေ တုံ့ပြန်နိုင်စွမ်း (Adaptability) အလွန် အားနည်းသွားကြောင်း အခိုင်အမာ သုံးသပ်ထားကြပါသည်။

ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်းကွဲများအကြား သမိုင်းကြောင်း လက်ခံယုံကြည်မှု ကွာဟချက်များ (Sectarian Differences) နှင့် ယင်းအပေါ် လွှမ်းမိုးနေသော ဘာသာရေး အာဏာပိုင်များ၏ (Religious Authority) အခန်းကဏ္ဍကို လေ့လာထားသော သုတေသနများကို ဆန်းစစ်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤအပိုင်းတွင် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ရပ်တည်ချက်ကို ပထမဦးစွာ လေ့လာပါမည်။ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ရှေးဟောင်းအစဉ်အလာကို တင်းကျပ်စွာ ထိန်းသိမ်းသော (Conservative) သဘောသဘာဝရှိပြီး၊ ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ သမိုင်းကြောင်းကို ကျမ်းဂန်ဆိုင်ရာ အာဏာပိုင် (Scriptural Authority) ဖြင့် အတိအကျ ကန့်သတ်ပြဋ္ဌာန်းထားပါသည်။ ပါဠိပိဋကတ်တော်များဖြစ်သော ဒီဃနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ သံယုတ္တနိကာယ် နှင့် ဝိနည်းပိဋကတ် အစရှိသော မူရင်းကျမ်းဂန်များတွင် ဓာတ်တော်အရေအတွက်နှင့် ကိန်းဝပ်ရာ ဌာနများကို သံသယကင်းရှင်းစေရန် တိကျစွာ မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။ 

ဤပါဠိတော်လာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ အမှူးပြုသော အဋ္ဌကထာဆရာကြီးများက ပိုမိုခိုင်မာစေရန်နှင့် အခြားအယူဝါဒများ ဝင်ရောက်မလာစေ ရန်ထပ်ဆင့် အတည်ပြု ဖွင့်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံမှ ပေါ်ထွက်လာသော မဟာဝံသ၊ ဒါဌာဝံသ အစရှိသည့် သမိုင်းကျမ်းများ (Vaṃsa Literature) က "စွယ်တော် ၄ ဆူ" အပါအဝင် ဓာတ်တော်သမိုင်းကို အမျိုးသားရေးနှင့် ဘာသာရေး အမှတ်သညာ (National and Religious Identity) တစ်ခုအဖြစ် ပုံသေ တည်ဆောက်လိုက်ကြသည်။ ဤအစဉ်အလာသည် မြန်မာ့မြေသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ကျမ်းပြုဆရာတော်ကြီးများက လုံးဝ အပြောင်းအလဲမရှိဘဲ ဆက်ခံထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။ ဦးကုလား မဟာရာဇဝင်ကြီး၊ မှန်နန်းရာဇဝင် နှင့် တွင်းသင်းတိုက်ဝန်၏ ရာဇဝင်သစ် အစရှိသော မြန်မာ့ သမိုင်းကျမ်းများတွင် ဓာတ်တော်သမိုင်းကို ပိဋကတ်တော်လာ အချက်အလက်များနှင့်သာ အတိအကျ ကိုက်ညီအောင် ပြုစုထားကြပါသည်။ ပို၍ အရေးကြီးသည်မှာ ခေတ်အဆက်ဆက် သာသနာ့တာဝန်ကို ပခုံးပြောင်း ထမ်းဆောင်ခဲ့ကြသော မြန်မာဆရာတော်ကြီးများ၏ အခန်းကဏ္ဍပင် ဖြစ်သည်။ ကျီးသဲလေးထပ် ဆရာတော်ဘုရားကြီး၏ ဇိနတ္ထပကာသနီ၊ မင်းကွန်းတိပိဋကဓရ ဆရာတော်ဘုရားကြီး၏ မဟာဗုဒ္ဓဝင်၊ မဟာစည်ဆရာတော် ဘုရားကြီး နှင့် လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီး တို့၏ ဒီပနီကျမ်းများ အပါအဝင် ခေတ်သစ် အရှင် ဓမ္မသာမိ ၏ သုတေသနကျမ်းများအထိ၊ ထေရဝါဒ၏ ဓာတ်တော်သမိုင်းသည် ကျမ်းဂန်လာ အစဉ်အလာကိုသာ အခိုင်အမာ အခြေခံထားကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။

ဤသို့ တင်းကျပ်သော သမိုင်းပြုစုမှုပုံစံကို ခေတ်သစ် အနောက်တိုင်းနှင့် ထေရဝါဒ သုတေသီပညာရှင်များက လေ့လာသုံးသပ်ရာတွင်၊ ထေရဝါဒသည် မိမိတို့၏ အစဉ်အလာကို ပြင်ပလွှမ်းမိုးမှုများမှ ကာကွယ်ရန် တင်းကျပ်သော ဘောင်တစ်ခု တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းသည် သာသနာကို နှစ်ပေါင်းထောင်ချီ တည်တံ့စေခဲ့သော အဓိက အားသာချက်ဖြစ်ကြောင်း လက်ခံကြသည်။ သို့သော်လည်း တစ်ဖက်တွင် မျက်မှောက် ခေတ် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ တွေ့ရှိချက်များကဲ့သို့သော မျက်မြင်သက်သေ အထောက်အထားသစ်များနှင့် ရင်ဆိုင်ရချိန်တွင် ယင်းတွေ့ရှိချက်များ ကို ကျမ်းဂန်များအတွင်းသို့ ဥပါယကောသလ္လဖြင့် သွတ်သွင်းနိုင်စွမ်း (Adaptability) အလွန် အားနည်းသွားကြောင်း ရစ်ချတ် ဂွမ်ဘရစ်ချ် (Richard Gombrich) နှင့် ဂျွန် အက်စ်စထရောင်း (John Strong) တို့က အခိုင်အမာ သုံးသပ်ထားကြပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤတင်းကျပ်သော သမိုင်းလက်ခံမှု (Scriptural strictness) သည် ဓာတ်တော်အသစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် ထေရဝါဒ လူထုအတွင်း ကြီးမားသော ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) ကို မလွဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အဓိက အကြောင်းရင်းခံ ဖြစ်လာပါတော့သည်။

ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် မဟာယာန အစဉ်အလာသည် သမိုင်းကြောင်းကို ပုံဖော်ရာတွင် ပိုမို ပျော့ပြောင်းပြီး၊ ဓာတ်တော်မွေတော်များ၏ အရေအတွက်နှင့် တည်ရှိမှုကို ဒေသတွင်း ယုံကြည်မှုများနှင့် လိုက်လျောညီထွေစွာ တိုးချဲ့ လက်ခံလေ့ ရှိသည် (Expansive approach) ကို တွေ့ရပါသည်။ 

ထေရဝါဒ၏ တင်းကျပ်သော သမိုင်းပြုစုမှုများနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် မဟာယာန (Mahāyāna) အစဉ်အလာသည် ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ သမိုင်းကြောင်းကို ပုံဖော်ရာတွင် ပိုမို ပျော့ပြောင်းပြီး၊ ဓာတ်တော်များ၏ အရေအတွက်နှင့် တည်ရှိမှုကို ဒေသတွင်း ယုံကြည်မှုများနှင့် လိုက်လျောညီထွေစွာ တိုးချဲ့ လက်ခံလေ့ရှိသည် (Expansive approach) ကို တွေ့ရပါသည်။ မဟာယာန သုတ္တန်များတွင် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော် (ဓမ္မကာယ) နှင့် ရုပ်ကလာပ်တော် (ရူပကာယ) တို့ကို သီးခြားစီ မခွဲခြားဘဲ ပေါင်းစပ်ထားကာ၊ ဓာတ်တော်များသည် အာကာသစကြာဝဠာ တစ်ခွင်လုံး၌ အဆုံးအစမရှိ ကိန်းဝပ်နိုင်ကြောင်း (Cosmic presence) ကျယ်ပြန့်စွာ ပြဆိုထားပါသည်။ ပဒုမ္မာကြာဖူး သုတ္တန် (Lotus Sutra)၊ ရွှေရောင်အလင်း သုတ္တန် (Golden Light Sutra) နှင့် မဟာပရိနိဗ္ဗာန သုတ္တန် (မဟာယာနမူ) အစရှိသော အဓိက မူရင်းကျမ်းကြီးများတွင် ဘုရားရှင်၏ ဓာတ်တော်များသည် သတ္တဝါတို့အား ကယ်တင်ရန်အတွက် အချိန်နေရာမရွေး ပွားများထင်ရှားလာနိုင်ကြောင်း အတိအလင်း မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။ 

ဤကျမ်းဂန်လာ အယူအဆများကို နာဂဇုန (Nāgārjuna)၊ ဝသုဗန္ဓု (Vasubandhu) နှင့် သျှန္တိဒေဝ (Śāntideva) အစရှိသော ကျမ်းပြုဆရာကြီးများက ဒဿနပိုင်းဆိုင်ရာ သီအိုရီများဖြင့် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ခိုင်မာစွာ ထောက်ခံတည်ဆောက်ပေးခဲ့ကြသည်။

ဤသို့ ဓမ္မရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက်များ ပျော့ပြောင်းကျယ်ပြန့်မှုသည် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်ရှိ ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှု သမိုင်းကို လက်တွေ့ကျကျ မှတ်တမ်းတင်နိုင်ရန် ကြီးမားသော အထောက်အပံ့ ဖြစ်စေခဲ့ပါသည်။ ထေရဝါဒ ကျမ်းဂန်များက "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ဖြင့်သာ ကန့်သတ်ထားချိန်တွင်၊ မဟာယာန အစဉ်အလာကို ကိုင်စွဲထားသော တရုတ်နိုင်ငံမှ ဖာဟီယန် (Faxian)၊ ရွှမ်ကျန်း (Xuanzang)၊ ရီကျင်း (Yijing) နှင့် တောက်ရွှမ် (Daoxuan) အစရှိသော ခရီးသွား ရဟန်းတော်များ၏ မှတ်တမ်းများတွင်မူ၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် အာရှတစ်ခွင်၌ ဓာတ်တော်များ၊ စွယ်တော်များ အမြောက်အမြား ပြန့်နှံ့တည်ရှိနေ ကြောင်းကို မည်သည့် သံသယမျှမရှိဘဲ ယုံကြည်စွာ မှတ်တမ်းတင်နိုင်ခဲ့ ကြသည်။ ဤရဟန်းတော်များသည် မိမိတို့ တွေ့မြင်ရသော ဓာတ်တော်အသစ်များကို ငြင်းပယ်ခြင်း မပြုဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ အတိုင်းမသိသော ကရုဏာတော်နှင့် ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means) ၏ လက်တွေ့ ပြယုတ်များအဖြစ် ပိုမို ကြည်ညိုသဒ္ဓါပွားကာ မှတ်တမ်း တင်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ သတင်းအချက်အလက်သစ်များကို မိမိတို့၏ ယုံကြည်မှုအတွင်းသို့ ဟန်ချက်ညီစွာ ပေါင်းစပ်နိုင်စွမ်း (Cognitive adaptability) အလွန် မြင့်မားကြောင်းကို ပြသနေပါသည်။

မျက်မှောက်ခေတ် မဟာယာနနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များ ဖြစ်ကြသော ဂရီဂိုရီ ရှိုပန် (Gregory Schopen)၊ ဂျန် နက်တီးယား (Jan Nattier) နှင့် ဂျွန် ကီးရှနစ် (John Kieschnick) တို့၏ သုတေသနများက ဤအချက်ကို ပိုမို ခိုင်မာစေပါသည်။ ၎င်းတို့၏ လေ့လာချက်များအရ မဟာယာနဂိုဏ်း၏ "ဥပါယကောသလ္လ" အယူအဆသည် ဓာတ်တော်ပူဇော်မှု ယဉ်ကျေးမှုကို အကြီးအကျယ် ကျယ်ပြန့်စေခဲ့ပြီး၊ မြေပြင်မှ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ (Archaeological reality) သည် ထေရဝါဒ၏ တင်းကျပ်သော ကျမ်းဂန်များထက် မဟာယာန၏ ကျယ်ပြန့်သော သမိုင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ပိုမို ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အခိုင်အမာ သက်သေပြထား ပါသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ASI ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများမှ တူးဖော်ရရှိသည့် ဓာတ်တော်များသည် သမိုင်းကြောင်းအရ အမှန်တကယ် တည်ရှိခဲ့သော ရုပ်ဝတ္ထုအ ထောက်အထားများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ယင်းအချက်အလက်များသည် ကျမ်းဂန်ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များထက် ပကတိ သမိုင်းမှန်ကို ပိုမို ထင်ဟပ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဘားနတ် ဖောရီ (Bernard Faure) နှင့် ဘရိုင်ယန် ရပ်ပတ် (Brian Ruppert) တို့၏ လေ့လာချက်များတွင် ဓာတ်တော်များသည် အာဏာပိုင်များအတွက် ဘာသာရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ယုံကြည်ကိုးစားမှုကို တည်ဆောက်ပေးသော အသက်ဝင်နေသည့် ကိုယ်စားပြု အမှတ်လက္ခဏာများ (Living representations) ဖြစ်ကြောင်း သရုပ်ခွဲပြထားပါသည်။

အထက်ပါ ထေရဝါဒနှင့် မဟာယာနဆိုင်ရာ သုတေသန (၆၀) ခုစလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်ပါက ဤသုတေသနက ဖြည့်ဆည်းပေးရမည့် ကြီးမားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ လစ်ဟာမှု (Research Gap) တစ်ခုကို ရှင်းလင်းစွာ တွေ့မြင်ရပါသည်။ ဤကျမ်းများသည် ဂိုဏ်းကွဲများအကြား သမိုင်းကြောင်း လက်ခံပုံ ကွာခြားချက်ကို သမိုင်း၊ ဒဿနနှင့် လူမှုဗေဒ ရှုထောင့်များမှ အလွန် အသေးစိတ် လေ့လာထားသော်လည်း၊ မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့များက တူးဖော်ရရှိသော "ဓာတ်တော်အသစ်များ" ကြောင့် "ထေရဝါဒ လူထုအတွင်း" ဖြစ်ပေါ်လာမည့် "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith)" ကို မည်သို့ လက်တွေ့ ဖြေရှင်းမည်ဟူသော အပိုင်းကို လုံးဝ ချန်လှပ်ထားခဲ့ကြပါသည်။ သာသနာရေး အာဏာပိုင်များအနေဖြင့် ဓာတ်တော်အသစ်များကို ထေရဝါဒ၏ တင်းကျပ်သော ကျမ်းဂန်များအတွင်းသို့ မဟာယာန၏ ပျော့ပြောင်းသော 'ဥပါယကောသလ္လ' နည်းလမ်းဖြင့် မည်သို့ သွတ်သွင်းကာ (Contextualize) လူထုအား ရှင်းလင်းပြသမည်ဆိုသော "အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး (Crisis Communication) မော်ဒယ်" မှာ လစ်ဟာနေဆဲ ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနသည် ဂိုဏ်းကွဲများ၏ ကွဲလွဲချက်များကို ကျော်လွန်ကာ ထေရဝါဒ လူထု၏ ယုံကြည်မှုကို ထိန်းသိမ်းနိုင်မည့် လက်တွေ့ကျသော သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု မော်ဒယ်တစ်ခုကို ဆက်လက် တည်ဆောက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

မဟာယာန သုတ္တန်များတွင် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော် (ဓမ္မကာယ) နှင့် ရုပ်ကလာပ်တော် (ရူပကာယ) တို့ကို ပေါင်းစပ်ကာ၊ ဓာတ်တော်များသည် အာကာသတစ်ခွင် အဆုံးအစမရှိ ကိန်းဝပ်နိုင်ကြောင်း ပြဆိုထားသည်။ ဤအယူအဆများကို နာဂဇုန (Nāgārjuna) နှင့် ဝသုဗန္ဓု (Vasubandhu) အစရှိသော ကျမ်းပြုဆရာကြီးများက ဒဿနပိုင်းဆိုင်ရာ သီအိုရီများဖြင့် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ထောက်ခံပေးခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ ဓမ္မရေးရာ ဖွင့်ဆိုချက်များ ပျော့ပြောင်းကျယ်ပြန့်မှုကြောင့် တရုတ်နိုင်ငံမှ ဖာဟီယန် (Faxian) နှင့် ရွှမ်ကျန်း (Xuanzang) အစရှိသော ရဟန်းတော်များ၏ မှတ်တမ်းများတွင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် အာရှတစ်ခွင်၌ ဓာတ်တော်များ၊ စွယ်တော်များ အမြောက်အမြား ပြန့်နှံ့တည်ရှိနေ ကြောင်းကို မည်သည့် သံသယမျှမရှိဘဲ ယုံကြည်စွာ မှတ်တမ်းတင်နိုင် ခဲ့ကြသည်။ မျက်မှောက်ခေတ် မဟာယာနနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များ၏ သုတေသနများတွင်၊ မဟာယာနဂိုဏ်း၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" အယူအဆသည် ဓာတ်တော်ပူဇော်မှု ယဉ်ကျေးမှုကို အကြီးအကျယ် ကျယ်ပြန့်စေခဲ့ပြီး၊ မြေပြင်မှ တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများ (Archaeological reality) သည် ထေရဝါဒ၏ တင်းကျပ်သော ကျမ်းဂန်များထက် မဟာယာန၏ ကျယ်ပြန့်သော သမိုင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ပိုမို ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အခိုင်အမာ သက်သေပြထားပါသည်။

အထက်ပါ ထေရဝါဒနှင့် မဟာယာနဆိုင်ရာ သုတေသနများကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်ပါက ကြီးမားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ လစ်ဟာမှု (Research Gap) တစ်ခုကို ရှင်းလင်းစွာ တွေ့မြင်ရပါသည်။ ဤကျမ်းများသည် ဂိုဏ်းကွဲများအကြား သမိုင်းကြောင်း လက်ခံပုံ ကွာခြားချက်ကို သမိုင်း၊ ဒဿနနှင့် လူမှုဗေဒ ရှုထောင့်များမှ အလွန် အသေးစိတ် လေ့လာထားသော်လည်း၊ မျက်မှောက်ခေတ်တွင် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) က တူးဖော်ရရှိသော ဓာတ်တော်အသစ်များကြောင့် "ထေရဝါဒ လူထုအတွင်း" ဖြစ်ပေါ်လာမည့် "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith)" ကို မည်သို့ လက်တွေ့ ဖြေရှင်းမည်ဟူသော အပိုင်းကို လုံးဝ ချန်လှပ်ထားခဲ့ကြပါသည်။ သာသနာရေး အာဏာပိုင်များအနေဖြင့် သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များကို ထေရဝါဒ၏ တင်းကျပ်သော ကျမ်းဂန်များအတွင်းသို့ မည်သို့မည်ပုံ ဥပါယကောသလ္လဖြင့် သွတ်သွင်းကာ (Contextualize) လူထုအား ရှင်းလင်းပြသမည်ဆိုသော အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး (Crisis Communication) မော်ဒယ်မှာ လစ်ဟာနေဆဲ ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနသည် ယခင်လေ့လာချက်များ၏ ရလဒ်များကို အခြေခံ၍၊ ဂိုဏ်းကွဲများ၏ ကွဲလွဲချက်များကို ကျော်လွန်ကာ ထေရဝါဒ လူထု၏ ယုံကြည်မှုကို ထိန်းသိမ်းနိုင်မည့် လက်တွေ့ကျသော သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု မော်ဒယ်တစ်ခုကို ဆက်လက် တည်ဆောက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

2.5 Critical Analysis and Identification of Research Gaps

အထက်ဖော်ပြပါ ဆက်စပ်စာပေများနှင့် ယခင်သုတေသနများကို အပိုင်းလိုက် ခြုံငုံသုံးသပ် (Critical Synthesis) ကြည့်ပါက၊ ယခင်ပညာရှင်များ၏ လေ့လာချက်များသည် အဓိကအားဖြင့် ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှု (Relic Authenticity) နှင့် ဂိုဏ်းကွဲများအကြား အယူဝါဒဆိုင်ရာ ကွဲလွဲချက်များ (Doctrinal and Sectarian Differences) ကိုသာ အဓိကထား လေ့လာထားကြကြောင်း တွေ့ရှိရပါသည်။ ရိုးရာကျမ်းပြု ဆရာတော်ကြီးများက ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းကြောင်းကို ပိဋကတ်တော်လာ ကန့်သတ်ချက်များအတွင်းမှနေ၍ ခိုင်မာစွာ ကာကွယ်ခဲ့ကြပြီး၊ ခေတ်သစ် အနောက်တိုင်း ပညာရှင်များကမူ ကျမ်းဂန်လာ သမိုင်းနှင့် မြေပြင်တူးဖော်မှုများအကြား ကွဲလွဲချက်များကို သမိုင်း၊ ဒဿနနှင့် လူမှုဗေဒ ရှုထောင့်များမှ အသေးစိတ် သရုပ်ခွဲခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ဤလေ့လာချက် အားလုံးနီးပါးသည် ဓာတ်တော် ပြဿနာကို "သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှု (Historical Debate)" တစ်ခုအဖြစ်သာ ရှုမြင်ခဲ့ကြပြီး၊ ယင်းအငြင်းပွားမှု များကြောင့် မျက်မှောက်ခေတ် လူထုအတွင်း လက်တွေ့ ခံစားနေရသော ကြီးမားသည့် ဂယက်ရိုက်ခတ်မှုကိုမူ လုံးဝ လျစ်လျူရှုထားခဲ့ကြပါသည်။

ထို့ကြောင့် ယခင်သုတေသနများ၏ အကြီးမားဆုံး အားနည်းချက်မှာ ဓာတ်တော်များဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှုများကို "အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုနှင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု (Public Faith + Information Management)" ဟူသော ရှုထောင့်မှ တိုက်ရိုက် ချိတ်ဆက်လေ့လာထားခြင်း မရှိသေးခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသည်မှာ ဤသုတေသနက မဖြစ်မနေ ဖြည့်ဆည်းပေးမည့် အဓိက သုတေသန လိုအပ်ချက် ကွက်လပ် (Crucial Research Gap) ဖြစ်ပါသည်။ သမိုင်းအထောက် အထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သီအိုရီအရ လူထုအတွင်း စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများ (Cognitive Dissonance) ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်း အနောက်တိုင်း စိတ်ပညာက လက်ခံထားသော်လည်း၊ အဆိုပါ ပဋိပက္ခများကို ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ လူဘောင်အဖွဲ့အစည်းအတွင်း မည်သို့ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းမည်ဆိုသော အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ရေး (Organizational Communication) အပိုင်းကို မည်သည့် ဘာသာရေးသုတေသနကမျှ လက်တွေ့ကျကျ ဆန်းစစ်ထားခြင်း မရှိသေးပေ။

ပိုမို တိကျစွာ ဆိုရသော်၊ ဤစာပေများကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်ပါက ကြီးမားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ လစ်ဟာမှု (Academic Gap) တစ်ခုကို ရှင်းလင်းစွာ တွေ့မြင်ရပါသည်။ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုဖြစ်သော ပိဋကတ်တော်လာ "၄ ဆူသော စွယ်တော်သမိုင်း" နှင့် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) နှင့် ပြတိုက်များမှ အမြောက်အမြား တူးဖော်တွေ့ရှိရသော "ရှေးဟောင်းသုတေသန မှတ်တမ်းများ" အကြား ကွဲလွဲမှုများကို သီးခြားစီ လေ့လာထားသော ကျမ်းများ ရှိသော်လည်း၊ ယင်းကွဲလွဲချက်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith)" ကို မည်သို့ ထိန်းသိမ်းဖြေရှင်းမည်ဟူသော "သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု (Information Management)" ရှုထောင့်မှ လေ့လာထားသော မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားသည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျမ်းစာများမှာ လုံးဝ လစ်ဟာနေဆဲ ဖြစ်ပါသည်။ နိုင်ငံတော် အဆင့်ရှိ သာသနာရေး အာဏာပိုင်များအနေဖြင့် ဓာတ်တော်ဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက်များကို မမှန်ကန်သည့် သို့မဟုတ် မပြည့်စုံသော ပုံစံဖြင့် ချန်လှပ်ထုတ်ပြန်ခြင်းသည် လူထုအတွင်း မယုံကြည်မှုနှင့် စိုးရိမ်ပူပန်မှုများကို ပိုမို ကြီးထွားစေနိုင်ကြောင်း ယခင်လေ့လာ ချက်များက သတိမပြုမိခဲ့ကြပေ။

သို့ဖြစ်၍ ဤသုတေသနသည် အဆိုပါ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ လစ်ဟာချက် (Research Gap) ကို တိကျပြတ်သားစွာ ဖြည့်ဆည်းပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။ တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို လျစ်လျူရှုခြင်း၊ ငြင်းပယ်ခြင်း သို့မဟုတ် ပုံစံဖျက်၍ အသိပေးခြင်းမျိုး မပြုလုပ်ဘဲ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ 'ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)' နည်းလမ်းနှင့် ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ ခေတ်သစ် အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) တို့ကို မဟာဗျူဟာကျကျ ပေါင်းစပ်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ထိုသို့ ပေါင်းစပ်ကာ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားသစ်များကို သာသနာတော် ကျယ်ပြန့်မှု၏ အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းချက်အဖြစ် လူထုထံ မည်သို့ ရှင်းလင်းပြသမည်ဟူသော လက်တွေ့အသုံးချနိုင်မည့် "အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ် (Crisis Mitigation Model)" တစ်ခုကို တည်ဆောက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤမော်ဒယ် မရှိသေးခြင်းသည် ဤသုတေသနက မဖြစ်မနေ ဖြည့်ဆည်းပေးရမည့် အဓိက သုတေသန လိုအပ်ချက် ကွက်လပ်ပင် ဖြစ်ကြောင်း တိကျပြတ်သားစွာ တင်ပြအပ်ပါသည်။

2.6 Conceptual Framework of the Study (သုတေသန၏ သဘောတရား ရေးရာ မူဘောင်)

ဤသုတေသန၏ သဘောတရားရေးရာ မူဘောင် (Conceptual Framework) သည် အခန်း (၂) တွင် လေ့လာသုံးသပ်ခဲ့သော စိတ်ပညာ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory)၊ ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) နှင့် ဘာသာရေး အာဏာပိုင်ဆိုင်ရာ သီအိုရီ (Religious Authority Theory) တို့ကို လက်တွေ့အသုံးချနိုင်ရန် ပေါင်းစပ်တည်ဆောက်ထားသော မော်ဒယ်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ ပညာရှင် ရောဘတ် ကေ ယင် (Robert K. Yin) ၏ အဆိုအရ သုတေသန မူဘောင်တစ်ခုသည် ပြဿနာ၏ မူလ ဇစ်မြစ်ကို သရုပ်ခွဲပြနိုင်ရုံသာမက၊ ယင်းပြဿနာကို ဖြေရှင်းနိုင်မည့် လမ်းကြောင်းကိုပါ ရှင်းလင်းစွာ ပြသနိုင်စွမ်း ရှိရမည် ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတေသန၏ မူဘောင်ကို ပြဿနာဖြစ်ပေါ်လာပုံကို သရုပ်ခွဲသည့် "အကျပ်အတည်း ဖြစ်ပေါ်မှု မော်ဒယ် (Crisis Model)" နှင့် ယင်းကို ကုစားဖြေရှင်းမည့် "အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ် (Management Model)" ဟူ၍ အဓိက အပိုင်း (၂) ပိုင်းဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း စနစ်တကျ ခွဲခြားတည်ဆောက်ထားပါသည်။

2.6.1 The Crisis Model (အကျပ်အတည်း ဖြစ်ပေါ်မှု မော်ဒယ်)

        Crisis Model သည် ရိုးရာယုံကြည်မှုအပေါ် ခြိမ်းခြောက်မှု တစ်ရပ် ကျရောက်လာချိန်တွင် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) မည်သို့ အဆင့်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း ဟူသောအချက်ကို အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ် (Cause and Effect) သရုပ်ခွဲပြထားသော မူဘောင် ဖြစ်ပါသည်။ ဤမော်ဒယ်သည် "New Evidence → Interpretation Gap → Public Anxiety → Crisis of Faith" ဟူသော အဆင့် (၄) ဆင့်ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း လည်ပတ်ပါသည်။

        (က) New Evidence (သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခြင်း): ဤအဆင့်သည် ပြဿနာကို စတင် မောင်းနှင်သော လွတ်လပ်သည့် ပြောင်းလဲကိန်း (Independent Variable) ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) နှင့် ပြတိုက်များမှ အမြောက်အမြား တူးဖော်တွေ့ရှိရသော ဓာတ်တော်၊ စွယ်တော် အထောက်အထားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အမြစ်တွယ်နေသော "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ဟူသည့် ကျမ်းဂန်လာ ကန့်သတ်ချက် (Scriptural strictness) ကို တိုက်ရိုက် စိန်ခေါ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

        (ခ) Interpretation Gap (အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် ကွာဟခြင်း): ဤအဆင့်သည် ပြဿနာကို ကြီးထွားစေသော ကြားခံ ပြောင်းလဲကိန်း (Mediating Variable) ဖြစ်သည်။ သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် သာသနာရေး အာဏာပိုင်များက ယင်းတွေ့ရှိချက်များကို ကျမ်းဂန်များနှင့် ညီညွတ်အောင် ရှင်းလင်းပြသနိုင်စွမ်း (Unclear explanation) မရှိခြင်း သို့မဟုတ် လျစ်လျူရှုထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အသိဉာဏ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကွာဟချက်ကြီး ဖြစ်သည်။

        (ဂ) Public Anxiety (အများပြည်သူ၏ စိုးရိမ်ပူပန်မှု မြင့်တက်လာခြင်း): အထောက်အထားသစ်များနှင့် ရှင်းလင်းချက် မရှိမှုတို့ တိုက်မိချိန်တွင် လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ပြဆိုခဲ့သော Cognitive Dissonance (သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ) သည် လူထုအတွင်း ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ မိမိတို့၏ မူလယုံကြည်ချက် မှားယွင်းနေပြီလော ဟူသော သံသယ (Confusion) နှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ မလုံခြုံမှုများ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။

        (ဃ) Crisis of Faith (ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်း): ဤအဆင့်သည် ဆိုးကျိုးသက်ရောက်မှုကို ပြသသော မှီခို ပြောင်းလဲကိန်း (Dependent Variable) ဖြစ်သည်။ စိုးရိမ်ပူပန်မှုများကို အချိန်မီ မထိန်းသိမ်းနိုင်သောအခါ သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများအပေါ် ယုံကြည်ကိုးစားမှု ပြိုကျသွားပြီး၊ ယုံကြည်မှု မတည်ငြိမ်ခြင်း (Faith instability) ဟူသော အကျပ်အတည်း အစစ်အမှန်သို့ မလွဲမသွေ ဆိုက်ရောက်သွားရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

2.6.2 The Management Model (အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ်)

        Management Model သည် အထက်ပါ Crisis Model မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျပ်အတည်းကို သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုဖြင့် မည်သို့ ကုစားရမည်ကို ပြသသော လက်တွေ့အသုံးချ မူဘောင် (Actionable Framework) ဖြစ်ပါသည်။ ဤမော်ဒယ်သည် "Clear Communication → Understanding → Acceptance → Stability" ဟူသော အဆင့် (၄) ဆင့်ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း အလုပ်လုပ်ပါသည်။

        (က) Clear Communication (ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ဆက်သွယ်ရှင်းလင်းခြင်း): ဤအဆင့်သည် အကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းမည့် အဓိက မောင်းနှင်အား (Intervention Variable) ဖြစ်သည်။ တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို ဖုံးကွယ်ခြင်း မပြုဘဲ၊ ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ Crisis Communication Theory နှင့်အညီ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ရှင်းလင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ရှင်းလင်းရာတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" ကို အသုံးပြုကာ၊ ထိုအထောက်အထားများသည် သာသနာတော် ကျယ်ပြန့်မှု၏ မျက်မြင်သက်သေဖြစ်ကြောင်း မဟာဗျူဟာကျကျ (Narrative framing) ဆက်သွယ်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

        (ခ) Understanding (မှန်ကန်သော အသိဉာဏ် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း): သတင်းအချက်အလက်များကို ပွင့်လင်းရှင်းလင်းစွာ ရရှိသောအခါ လူထု၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှု (Cognitive Dissonance) များ လျော့ကျသွားသည်။ ကျေးဇူးတော်ရှင် လယ်တီဆရာတော်ဘုရားကြီး လမ်းညွှန်တော်မူခဲ့သည့်အတိုင်း၊ မျက်ကန်းယုံကြည်မှု (အမူလိကသဒ္ဓါ) မှသည် အကြောင်းအကျိုးကို ခွဲခြားသိမြင်သော အသိဉာဏ်အခြေခံ ယုံကြည်မှု (အာကာရဝတီသဒ္ဓါ) သို့ ကူးပြောင်း နားလည်လာခြင်း ဖြစ်သည်။

        (ဂ) Acceptance (လက်ခံယုံကြည်လာခြင်း): မှန်ကန်သော နားလည်မှု ရရှိလာသောအခါ လူထုသည် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို ဘာသာရေးအပေါ် ခြိမ်းခြောက်မှုအဖြစ် မရှုမြင်တော့ဘဲ၊ ကျမ်းဂန်လာ သမိုင်းများကို အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးသော အရာများ (Mutual Complementarity) အဖြစ် လှိုက်လှဲစွာ လက်ခံလာနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

        (ဃ) Stability (သာသနာတော်နှင့် ယုံကြည်မှု တည်ငြိမ်ခိုင်မာခြင်း): နောက်ဆုံးရလဒ်အနေဖြင့် ပြိုကွဲလုနီးပါး ဖြစ်ခဲ့သော ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းသည် ချုပ်ငြိမ်းသွားပြီး၊ လူထု၏ သဒ္ဓါတရား ပိုမို ခိုင်မာလာရုံသာမက သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများအပေါ် ယုံကြည်ကိုးစားမှု (Restored public trust) ပါ ပြန်လည် ရရှိကာ တည်ငြိမ်မှု (Stability) သို့ အပြည့်အဝ ရောက်ရှိသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

2.6.3 Summary of Explicit Variables (ပြောင်းလဲကိန်းများ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆို ချက် အကျဉ်းချုပ်)

        သုတေသန၏ တိုင်းတာမှုများကို တိကျစေရန် အထက်ပါ မော်ဒယ်နှစ်ခုတွင် ပါဝင်သော အဓိက ပြောင်းလဲကိန်း (Variables) များကို အောက်ပါအတိုင်း အတိအကျ သတ်မှတ် ဖွင့်ဆိုထားပါသည်-

• New Evidence: မျက်မှောက်ခေတ်တွင် တူးဖော်တွေ့ရှိရသော ရှေးဟောင်း သုတေသနနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ တွေ့ရှိချက်အသစ်များ (Archaeological / Historical findings)။

• Interpretation Gap: တွေ့ရှိချက်အသစ်များနှင့် ရိုးရာကျမ်းဂန်အကြား ကွာဟ ချက်ကို အာဏာပိုင်များက ရှင်းလင်းပြတ်သားစွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်စွမ်း မရှိခြင်း (Unclear explanation)။

• Public Anxiety: သတင်းအချက်အလက် ရှုပ်ထွေးမှုကြောင့် လူထုအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခနှင့် သံသယများ (Confusion and Cognitive Dissonance)။

• Crisis of Faith: အသိဉာဏ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တုန်လှုပ်မှုကြောင့် ဘာသာရေး ယုံကြည်မှု နှင့် အဖွဲ့အစည်းများအပေါ် ယုံကြည်ကိုးစားမှု မတည်မငြိမ် ဖြစ်သွားခြင်း (Faith instability)။

အချုပ်အားဖြင့် ဤ Conceptual Framework သည် အခန်း (၂) တစ်ခန်းလုံးတွင် ဆွေးနွေးခဲ့သော သီအိုရီများနှင့် လစ်ဟာချက်များကို လက်တွေ့အသုံးချနိုင်သော မော်ဒယ်တစ်ခုအဖြစ် အောင်မြင်စွာ ပေါင်းစပ်တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤသဘောတရားရေးရာ မူဘောင်ကို အခြေခံ၍ သုတေသန အချက်အလက်များကို မည်သို့ ကောက်ယူမည်၊ မည်သည့် နည်းစနစ်များဖြင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမည် ဟူသော အသေးစိတ် လုပ်ငန်းစဉ်များကို နောက်အခန်းဖြစ်သည့် အခန်း (၃) သုတေသန နည်းလမ်းများ (Research Methodology) တွင် အကျယ်တဝင့် ဆက်လက် တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

2.7 Conclusion

အချုပ်အားဖြင့်ဆိုရသော် ဤအခန်း (၂) သည် သုတေသန တစ်ရပ်လုံး၏ သဘောတရားရေးရာ အုတ်မြစ် (Theoretical Foundation) ကို ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်ပေးနိုင်ခဲ့သော အခန်းဖြစ်ပါသည်။ ဤအခန်းတွင် ထေရဝါဒ ရိုးရာကျမ်းဂန်များ၏ ယုံကြည်မှုအခြေခံ သမိုင်းပြုစုမှု (Faith-based Historiography) နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရပ်၏ မျက်မြင်သက်သေဆိုင်ရာ အထောက်အထားများ (Archaeological Empirical Evidence) အကြား ပွတ်တိုက်မှုများကို ဘက်စုံထောင့်စုံမှ လေ့လာခဲ့ပါသည်။ ထိုသို့ လေ့လာရာတွင် သမိုင်းပညာရပ် သက်သက်ကိုသာ အားမကိုးဘဲ၊ လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ သီအိုရီ (Cognitive Dissonance Theory)၊ ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ အကျပ်အတည်း ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီ (Crisis Communication Theory) နှင့် မက်စ် ဝေဘာ (Max Weber) ၏ ဘာသာရေး အာဏာပိုင်ဆိုင်ရာ သီအိုရီ (Religious Authority Theory) တို့ကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" သဘောတရားများနှင့် အချိုးညီမျှစွာ ဟန်ချက်ညီညီ ပေါင်းစပ် (Contextualize) သုံးသပ်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ ဤသို့ ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ ပေါင်းစပ်ချဉ်းကပ်ခြင်း (Interdisciplinary Approach) သည် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း ၏ မူလဇစ်မြစ်ကို သိပ္ပံနည်းကျ ဖော်ထုတ်ရန်အတွက် အခိုင်မာဆုံးသော သီအိုရီ မူဘောင် (Conceptual Framework) ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပါသည်။

ထို့အပြင် ဤအခန်းတွင် ထေရဝါဒနှင့် မဟာယာန အစဉ်အလာများမှ ယခင် သုတေသန စာတမ်းပေါင်း (၆၀) ကျော်၏ အားသာချက်နှင့် အားနည်းချက်များကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ သရုပ်ခွဲ ဆန်းစစ်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ ယခင်ပညာရှင်များသည် ဓာတ်တော်များ ၏ စစ်မှန်မှု (Authenticity)၊ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဂိုဏ်းကွဲများအကြား အယူဝါဒဆိုင်ရာ ကွဲလွဲချက်များ (Doctrinal Differences) ကိုသာ အဓိကထား လေ့လာခဲ့ကြပြီး၊ မျက်မှောက် ခေတ် လူထုအတွင်း လက်တွေ့ ခံစားနေရသော ကြီးမားသည့် ဂယက်ရိုက်ခတ်မှုကို လျစ်လျူရှုထားခဲ့ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဓာတ်တော်အသစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းနိုင်မည့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ လေ့လာချက် (Public Faith + Information Management) လုံးဝ လစ်ဟာနေကြောင်းကို တိကျစွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ ဤသုတေသန လိုအပ်ချက် ကွက်လပ် (Research Gap) ကို ဖြည့်ဆည်းရန်အတွက် ယခုသုတေသနသည် အများပြည်သူ၏ ယုံကြည်မှုနှင့် သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများ၏ သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှုအကြား ဆက်နွယ်မှုကို အဓိကထား လေ့လာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

နိဂုံးချုပ်အနေဖြင့် ဤအခန်းတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်များနှင့် စာပေအထောက်အထားများသည် ဤသုတေသန၏ လက်တွေ့လေ့လာမှု အပိုင်း (Empirical Study) အတွက် ခိုင်မာသော လမ်းပြမြေပုံများ ဖြစ်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို လျစ်လျူရှု ငြင်းပယ်ခြင်း မပြုဘဲ၊ လူထုထံသို့ ဥပါယကောသလ္လဖြင့် မည်သို့ ရှင်းလင်းပြသမည်ဟူသော "အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ် (Crisis Mitigation Model)" ကို ဖော်ဆောင်နိုင်ရန်အတွက်၊ လိုအပ်သော အချက်အလက်များကို မည်သည့် သုတေသန ဒီဇိုင်းများ၊ မည်သို့သော ဒေတာကောက်ယူမှု နည်းစနစ်များဖြင့် စနစ်တကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမည်ဆိုသည့် အသေးစိတ် လုပ်ငန်းစဉ်များကို နောက်အခန်းဖြစ်သော အခန်း (၃) သုတေသန နည်းလမ်းများ (Research Methodology) တွင် ဆက်လက် တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

CHAPTER III

RESEARCH METHODOLOGY

3.1 Introduction (နိဒါန်း)

ဤအခန်းတွင် သုတေသန၏ ရည်ရွယ်ချက်များကို အောင်မြင်စွာ အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ရန်အတွက် အသုံးပြုမည့် သုတေသန နည်းလမ်းများကို တိတိကျကျ ရှင်းလင်းတင်ပြမည် ဖြစ်ပါသည်။ အခန်း (၁) တွင် တိကျစွာ သတ်မှတ်ထားသော သုတေသန ပြဿနာ (Research Problem) ဖြစ်သည့် "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith)" နှင့် အခန်း (၂) တွင် ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်ထားသော သဘောတရားရေးရာ မူဘောင်များ (Theoretical Frameworks) အပေါ် အခြေခံ၍၊ ဤသုတေသနအတွက် အသင့်လျော်ဆုံးဖြစ်သော အရည်အသွေး အခြေခံ သုတေသန ဒီဇိုင်း (Qualitative Research Design) ကို စနစ်တကျ ရွေးချယ်အသုံးပြုထားပါသည်။ ဤအခန်း၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ သုတေသနအတွက် လိုအပ်သော အချက်အလက်များ ကောက်ယူခြင်း (Data Collection)၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Data Analysis) နှင့် သုတေသန၏ ခိုင်လုံမှုနှင့် ယုံကြည်စိတ်ချရမှု (Research Validity and Reliability) တို့ကို မည်သို့ လုပ်ဆောင်မည်ဖြစ်ကြောင်း ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အထောက်အထားများဖြင့် အသေးစိတ် ရှင်းလင်းဖော်ပြရန် ဖြစ်ပါသည်။

3.2 Research Design (သုတေသန ဒီဇိုင်း)

ဤသုတေသနသည် ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များအကြား ဖြစ်ပေါ်လာသော ရှုပ်ထွေးသည့် လူမှု-ဘာသာရေး ပြဿနာတစ်ရပ်ကို လေ့လာခြင်းဖြစ် သဖြင့်၊ အရေအတွက်အခြေခံနည်းစနစ် (Quantitative Method) ကို အသုံးမပြုဘဲ "အရည်အသွေးအခြေခံ သုတေသန ဒီဇိုင်း (Qualitative Research Design)" ကိုသာ တိကျစွာ ရွေးချယ်အသုံးပြုထားပါသည်။ ဤသို့ ရွေးချယ်ရခြင်း၏ ခိုင်လုံသော အကြောင်းရင်း (Justifications) များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည်-

ပထမအချက်အနေဖြင့်၊ ဤသုတေသန၏ အဓိက ဗဟိုချက်ဖြစ်သော "သဒ္ဓါတရား သို့မဟုတ် ယုံကြည်မှု (Faith)" သည် ကိန်းဂဏန်းများဖြင့် အတိအကျ တိုင်းတာ၍ရသော ပြောင်းလဲကိန်း (Measurable Variable) တစ်ခု မဟုတ်ပေ။ ယုံကြည်မှုသည် လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နက်ရှိုင်းမှုနှင့် ပတ်သက်နေသဖြင့်၊ ယင်းကို စစ်တမ်း (Survey Data) ကဲ့သို့သော ကိန်းဂဏန်းများဖြင့် ဖော်ပြခြင်းထက်၊ လူတို့၏ စကားလုံးများနှင့် ခံစားချက်များကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း လေ့လာနိုင်သော Qualitative Method ကသာ အကောင်းဆုံး ထင်ဟပ်ပြသနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

ဒုတိယအချက်အနေဖြင့်၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော "လူထု၏ တုံ့ပြန်မှု (Public Reaction)" သည် ပကတိအမှန်တရားထက် အဆိုပါ အချက်အလက်များအပေါ် မည်သို့ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆို သနည်း (Interpretation-based) ဆိုသည့်အချက်အပေါ်တွင် လုံးလုံးလျားလျား မူတည်နေပါသည်။ လူထုက ကျမ်းဂန်လာ အစဉ်အလာကို မည်သို့ ရှုမြင်သည်၊ အထောက်အထားသစ်များကို မည်သို့ နားလည်သည်ဆိုသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များကို သရုပ်ခွဲရန်အတွက် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အခြေခံ ချဉ်းကပ်မှု (Interpretive Qualitative Approach) သည်သာ အသင့်လျော်ဆုံး ဖြစ်ပါသည်။

တတိယအချက်အနေဖြင့်၊ ဤသုတေသနတွင် လေ့လာမည့် "ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith)" သည် လူသားတို့၏ ကိုယ်ပိုင် ဖြတ်သန်းခံစားရမှု (Subjective Experience) တစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။ လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ Cognitive Dissonance သီအိုရီအရ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခများကို လေ့လာရာတွင်၊ လူတို့၏ တွေးခေါ်မှုဖြစ်စဉ်ကို စာရင်းအင်း သုတေသန (Statistics-heavy analysis) ဖြင့် တိုင်းတာ၍ မရနိုင်ဘဲ၊ လူမှုဝန်းကျင်၏ နောက်ခံအကြောင်းတရား (Context) များကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားနိုင်သော အရည်အသွေးအခြေခံ ဒီဇိုင်းဖြင့်သာ လေ့လာနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

ထို့ကြောင့် ဤသုတေသနသည် ကိန်းဂဏန်း အချက်အလက်များကို ရှာဖွေမည်မဟုတ်ဘဲ၊ ဖြစ်စဉ်တစ်ခု၏ အကြောင်းရင်း (Why) နှင့် မည်သို့ဖြစ်ပေါ်လာပုံ (How) တို့ကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း ဖော်ထုတ်နိုင်ရန်အတွက်၊ Interpretive Qualitative Approach ကို အဓိက သုတေသန ဒီဇိုင်းအဖြစ် အခိုင်အမာ ရွေးချယ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်

3.3 Research Approach (သုတေသန ချဉ်းကပ်မှု နည်းလမ်းများ)

ဤသုတေသနတွင် အရည်အသွေးအခြေခံ ဒီဇိုင်း (Qualitative Design) ကို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်ရာ၌ ပြဿနာ၏ ရှုပ်ထွေးသော သဘောသဘာဝများကို ဘက်စုံထောင့်စုံမှ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ရန် (Comprehensive capture) အောက်ဖော်ပြပါ သုတေသန ချဉ်းကပ်မှု (Research Approaches) များကို မဟာဗျူဟာကျကျ ပေါင်းစပ် အသုံးပြုထား ပါသည်။

3.3.1 Case Study Approach (ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု ချဉ်းကပ်နည်း)

ပထမဆုံးအနေဖြင့် ဤသုတေသနသည် "ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု ချဉ်းကပ်နည်း (Case Study Approach)" ကို အဓိကနည်းလမ်းတစ်ခုအဖြစ် အသုံးပြုထားပါသည်။ သုတေသနပညာရှင် ရောဘတ် ကေ ယင် (Robert K. Yin) ၏ အဆိုအရ ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုသည် လက်တွေ့ကမ္ဘာ၏ အခြေအနေ (Real-world context) တွင် ဖြစ်ပေါ်နေသော ရှုပ်ထွေးသည့် လူမှုရေးနှင့် ဘာသာရေး ပြဿနာများကို "မည်သို့ (How)" နှင့် "အဘယ်ကြောင့် (Why)" ဟူသော မေးခွန်းများဖြင့် နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း သရုပ်ခွဲရန် အကောင်းဆုံးသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ချဉ်းကပ်မှုဖြစ်ပါသည်။

ဤသို့ ရွေးချယ်ရခြင်းသည် အခန်း (၁) တွင် သတ်မှတ်ခဲ့သော သုတေသန ပြဿနာနှင့် တိုက်ရိုက် အချိတ်အဆက်မိစေရန် (Direct Link to Chapter 1) ဖြစ်ပါသည်။ အခန်း (၁) ပါ "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith)" သည် စာရွက်ပေါ်ရှိ သီအိုရီသက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ လက်တွေ့ လူဘောင်အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အမှန်တကယ် ရိုက်ခတ်နေသော ပြဿနာတစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ယင်းအကျပ်အတည်းကို လေထဲတွင် စိတ်ကူးဖြင့် သရုပ်ခွဲမည့်အစား၊ မျက်မှောက်ခေတ် သာသနာရေးနယ်ပယ်တွင် ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော "ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှု ဖြစ်စဉ်များ (Relic debate cases)" ကို အဓိက Case Study များအဖြစ် ရွေးချယ်လေ့လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

အထူးသဖြင့် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများမှ ထွက်ပေါ်လာသည့် မျက်မြင်သက်သေ အထောက်အထားအသစ်များ (Empirical Evidence) နှင့် ထေရဝါဒ လူထု၏ ကျမ်းဂန်လာ ရိုးရာယုံကြည်မှု (Traditional Belief) တို့ ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံသည့် "အထောက်အထားနှင့် ယုံကြည်မှု အားပြိုင်သော အခြေအနေများ (Evidence vs. belief situations)" ကို လက်တွေ့ကျကျ ဆန်းစစ်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤဖြစ်ရပ်များကို အသေးစိတ် လေ့လာခြင်းအားဖြင့် သမိုင်းအထောက်အ ထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် လူထု၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှု (Cognitive dissonance) သည် လက်တွေ့ကမ္ဘာတွင် မည်သို့ အလုပ်လုပ်သည်ကို တိကျစွာ မှတ်တမ်းတင်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ အချုပ်အားဖြင့် ဤ Case Study Approach သည် အခန်း (၁) ပါ Abstract ဖြစ်သော အကျပ်အတည်း ပြဿနာကို Real-world context အတွင်းသို့ ဆွဲသွင်းကာ ခိုင်မာသော သုတေသန ရလဒ်များကို ဖော်ထုတ်ပေးနိုင်မည့် အရေးပါသော ချဉ်းကပ်မှုပင် ဖြစ်ပါသည်။

3.3.2 Discourse Analysis (အပြောအဆိုနှင့် မှတ်တမ်းများကို သရုပ်ခွဲလေ့လာ ခြင်း)

ဒုတိယမြောက် သုတေသန ချဉ်းကပ်မှုအနေဖြင့် ဤသုတေသနတွင် "အပြောအဆိုနှင့် မှတ်တမ်းများကို သရုပ်ခွဲလေ့လာခြင်း (Discourse Analysis)" ကို အဓိက အသုံးပြုသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ လူမှုဗေဒ ပညာရှင် နော်မန် ဖဲယားကလပ် (Norman Fairclough) ၏ Critical Discourse Analysis (CDA) သီအိုရီအရ ဘာသာစကားနှင့် အပြောအဆိုများသည် သာမန် ဆက်သွယ်ရေး ကိရိယာသက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ လူဘောင်အဖွဲ့အစည်း၏ ယုံကြည်မှု၊ အာဏာတည်ဆောက်ပုံနှင့် အမှန်တရားကို ပုံဖော်ပေးသော အဓိက လက်နက်များ ဖြစ်ကြပါသည်။ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို လေ့လာရာတွင် ပါဝင်ပတ်သက်နေသူ အသီးသီးက အဆိုပါ အကျပ်အတည်းကို "မည်သို့သော စကားလုံးများ၊ မည်သို့သော ဇာတ်ကြောင်းများဖြင့် ပုံဖော်ပြောဆိုနေကြ သနည်း" ဟူသောအချက်ကို အသေးစိတ် သရုပ်ခွဲနိုင်ရန် အောက်ပါ အဓိက နယ်ပယ် (၃) ရပ်ကို လေ့လာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်-

(က) Religious Narratives (ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဇာတ်ကြောင်းများ): သံဃာတော်များနှင့် သာသနာရေး အာဏာပိုင်များက ဓာတ်တော်များ၏ သမိုင်းကြောင်းကို ပိဋကတ်တော် နှင့်အညီ မည်သို့ ပုံဖော်ဟောကြားနေသနည်း ဆိုသည့် ရိုးရာအစဉ်အလာ အပြောအဆို များကို သရုပ်ခွဲမည် ဖြစ်သည်။ ဤအပိုင်းတွင် ထေရဝါဒ၏ တင်းကျပ်သော ကန့်သတ်ချက်များ (Scriptural strictness) ကို မည်သည့် ဝေါဟာရများ အသုံးပြု၍ ကာကွယ်နေကြောင်းကို လေ့လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

        (ခ) Scholarly Explanation (ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှင်းလင်းတင်ပြချက်များ): ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များ၊ သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ပြတိုက်မှူးများက တူးဖော်တွေ့ရှိရသော ဓာတ်တော်အသစ်များကို မည်သို့သော သိပ္ပံနည်းကျ စကားလုံးများ (Empirical framing) ဖြင့် အများပြည်သူထံ ချပြနေသနည်း ဆိုသည့် ခေတ်သစ် အပြောအဆိုများကို ဆန်းစစ်မည် ဖြစ်ပါသည်။

        (ဂ) Public Discussion (အများပြည်သူ၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုများ): တွေ့ရှိချက်အသစ်များနှင့် ရိုးရာအစဉ်အလာများအကြား တိုက်မိချိန်တွင် သာမန်လူထုက လူမှုကွန်ရက်စာမျက်နှာများ၊ ဆွေးနွေးပွဲများနှင့် နေ့စဉ်စကားဝိုင်းများတွင် မိမိတို့၏ သံသယ၊ စိုးရိမ်ပူပန်မှုနှင့် သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ (Cognitive Dissonance) များကို မည်သို့သော စကားလုံးများဖြင့် ဖော်ထုတ်နေကြသနည်း ဆိုသည့် လူထု၏ လက်တွေ့တုံ့ပြန်မှုများကို မှတ်တမ်းတင် သရုပ်ခွဲမည် ဖြစ်ပါသည်။

 Link to Chapter 2 (အခန်း ၂ နှင့် တိုက်ရိုက် ချိတ်ဆက်မှု):         

ဤသို့ Discourse Analysis ကို အသုံးပြုရခြင်း၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ အခန်း (၂) ၏ Conceptual Framework တွင် အတိအကျ သတ်မှတ်ထားခဲ့သော "အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် ကွာဟခြင်း (Interpretation Gap)" ကို လက်တွေ့ကျကျ ဆန်းစစ်ဖော်ထုတ်ရန် (Analyze) ဖြစ်ပါသည်။

        ပညာရှင်များ၏ သိပ္ပံနည်းကျ ရှင်းလင်းချက် (Scholarly Explanation) နှင့် သံဃာတော်များ၏ ရိုးရာဇာတ်ကြောင်း (Religious Narrative) တို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အံဝင်ခွင်ကျ မဖြစ်ဘဲ ဘာသာစကားပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမှုပိုင်းဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များ ကြီးမားနေသောအခါ၊ ထိုလစ်ဟာမှုများကြားတွင် လူထု၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှု (Public Discussion) များသည် သံသယနှင့် စိုးရိမ်ပူပန်မှု (Public Anxiety) ဆီသို့ မလွဲမသွေ ဦးတည်သွားလေ့ရှိပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤချဉ်းကပ်နည်းသည် အဖွဲ့အစည်း အသီးသီး၏ မတူညီသော "အပြောအဆိုများ (Discourses)" အကြား ညှိနှိုင်းမရသော ကွာဟချက် (Interpretation Gap) မည်သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို တိကျစွာ သက်သေပြနိုင်မည့် အားအကောင်းဆုံး သုတေသန ကိရိယာတစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။

3.3.3 Comparative Analysis (နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်း ချဉ်းကပ်နည်း)

ဤသုတေသန၏ တတိယမြောက် အဓိက သုတေသန ချဉ်းကပ်မှုအနေဖြင့် "နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်း ချဉ်းကပ်နည်း (Comparative Analysis)" ကို အသုံးပြုသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ လူမှုရေးသိပ္ပံ သုတေသနပညာရှင် ချားလ်စ် ရာဂင် (Charles C. Ragin) ၏ အဆိုအရ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်းသည် ကွဲပြားခြားနားနေသော အယူအဆများနှင့် အဖွဲ့အစည်းများအကြားရှိ တူညီမှုနှင့် ကွာဟမှုများကို စနစ်တကျ ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန် အတွက် အားအကောင်းဆုံးသော သုတေသန ကိရိယာတစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသုတေသန၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သော "ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း" သည် အမှန်တရားကို ချဉ်းကပ်ပုံချင်း လုံးဝ မတူညီသော ဝင်ရိုးနှစ်ခု ထိပ်တိုက် တိုက်မိခြင်းမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဤအကျပ်အတည်း၏ အခြေခံ အကြောင်းတရားများကို ပီပြင်စွာ သရုပ်ခွဲနိုင်ရန် အောက်ပါ အဓိက နှိုင်းယှဉ်ချက် (၂) ရပ်ကို လုပ်ဆောင်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်-

(က) Traditional vs. Modern Explanation (ရိုးရာ အစဉ်အလာနှင့် ခေတ်သစ် အထောက်အထား ရှင်းလင်းချက်များကို နှိုင်းယှဉ်ခြင်း):         

ဤအပိုင်းတွင် ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်နှင့် အဋ္ဌကထာများက သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသော "ရိုးရာယုံကြည်မှုအခြေခံ ရှင်းလင်းချက် (Faith-based explanation)" နှင့် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ကဲ့သို့သော သိပ္ပံနည်းကျ အဖွဲ့အစည်းများမှ ထွက်ပေါ်လာသော "မျက်မြင်သက်သေ အခြေခံ ရှင်းလင်းချက် (Empirical explanation)" တို့ကို ယှဉ်တွဲလေ့လာမည် ဖြစ်ပါသည်။ ရိုးရာရှင်းလင်းချက်သည် ဓာတ်တော်အရေအတွက်ကို တင်းကျပ်စွာ (ဥပမာ- စွယ်တော် ၄ ဆူ) ကန့်သတ်ထားသော်လည်း၊ ခေတ်သစ်ရှင်းလင်းချက်ကမူ ဓာတ်တော်များသည် အာရှတိုက်တစ်ခွင် ကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိကြောင်း (Expansive view) ဖွင့်ဆိုထားသည်။ ဤအမြင်နှစ်ရပ် မည်သည့်အချက်များတွင် တိုက်ဆိုင်ပြီး၊ မည်သည့်အချက်များတွင် ပြတ်သားစွာ ကွဲလွဲနေကြောင်းကို စနစ်တကျ နှိုင်းယှဉ်ဖော်ထုတ်မည် ဖြစ်ပါသည်။

(ခ) Monastic vs. Academic Discourse (သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းနှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အသိုင်းအဝိုင်း၏ အပြောအဆိုများကို နှိုင်းယှဉ်ခြင်း):

        ဤအပိုင်းတွင် အခန်း (၂) ၌ လေ့လာခဲ့သော ဘာသာရေး အာဏာပိုင်ဆိုင်ရာ သီအိုရီ (Religious Authority Theory) ကို အခြေခံ၍ သံဃာတော်များ၏ အပြောအဆို (Monastic Discourse) နှင့် ပညာရှင်များ၏ အပြောအဆို (Academic Discourse) တို့ကို နှိုင်းယှဉ်မည် ဖြစ်ပါသည်။ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်း (Scriptural Authority) သည် သာသနာတော် သန့်ရှင်းတည်တံ့ရေးနှင့် လူထု၏ သဒ္ဓါတရား မတုန်လှုပ်ရေးကို ရှေးရှု၍ ကာကွယ်ပြောဆို လေ့ရှိပြီး၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များ (Scholarly Authority) ကမူ သမိုင်းအမှန်တရားနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ တိကျခိုင်လုံမှုကိုသာ ရှေ့တန်းတင်၍ ပြောဆိုလေ့ ရှိပါသည်။ ဤမတူညီသော ဆက်သွယ်ရေး ပုံစံနှစ်ရပ်၏ အားသာချက်နှင့် အားနည်း ချက်များကို ချိန်ထိုးလေ့လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

Link to Chapters 1 & 2 (အခန်း ၁၊ ၂ တို့နှင့် တိုက်ရိုက် ချိတ်ဆက်မှု):

        ဤသို့ Comparative Analysis ကို အသုံးပြုရခြင်း၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ဤကွဲလွဲနေသော ရှင်းလင်းချက်များနှင့် အပြောအဆိုများ၏ "ပွတ်တိုက်မှု (Friction)" သည် လူထုအတွင်း "သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ (Cognitive Dissonance)" ကို မည်သို့ ဖြစ်ပေါ်စေသည် ဟူသောအချက်ကို သက်သေပြရန် ဖြစ်ပါသည်။ မတူညီသော ရှင်းလင်းချက် နှစ်ခုကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ကြားသိရသောအခါ လူထုသည် မည်သူ့ကို ယုံကြည်ရမည်နည်း ဟူသော အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith) သို့ မလွဲမသွေ ဆိုက်ရောက်သွားပါသည်။ ဤနှိုင်းယှဉ်လေ့လာချက်မှ ရရှိလာမည့် ရလဒ်များသည် အဆိုပါ ကွာဟချက်ကို ပေါင်းကူးပေးနိုင်မည့် "အကျပ်အတည်း ဖြေရှင်းရေး မော်ဒယ် (Crisis Mitigation Model)" ကို တည်ဆောက်ရန်အတွက် အခိုင်မာဆုံးသော အုတ်မြစ် ဖြစ်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

3.4 Data Sources (သုတေသန အချက်အလက် အရင်းအမြစ်များ)

ဤသုတေသန၏ ရည်ရွယ်ချက်များကို အောင်မြင်စွာ အကောင်အထည် ဖော်နိုင်ရန်နှင့် အခန်း (၂) တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော သဘောတရား ရေးရာ မူဘောင်များ (Crisis Model နှင့် Management Model) ကို လက်တွေ့စမ်းသပ်နိုင်ရန်အတွက်၊ ခိုင်လုံမှုရှိသော သုတေသန အချက်အလက် အရင်းအမြစ်များ (Data Sources) ကို စနစ်တကျ ရွေးချယ်အသုံးပြုရန် လိုအပ်ပါသည်။ အရည်အသွေးအခြေခံ သုတေသန (Qualitative Research) ၏ စံနှုန်းများနှင့်အညီ၊ ပြဿနာကို ဘက်စုံထောင့်စုံမှ မြင်တွေ့နိုင်ရန် မူလရင်းမြစ် အချက်အလက်များ (Primary Data) နှင့် ဒုတိယရင်းမြစ် အချက်အလက်များ (Secondary Data) ဟူ၍ အပိုင်း (၂) ပိုင်း ခွဲခြား စုဆောင်းသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

3.4.1 Primary Data (မူလရင်းမြစ် အချက်အလက်များ)

သုတေသနအတွက် အသက်ဝင်ဆုံးနှင့် အရေးအကြီးဆုံးဖြစ်သော မူလရင်းမြစ် အချက်အလက်များ (Primary Data) ကို ပထမဦးစွာ စုဆောင်းမည် ဖြစ်ပါသည်။ Qualitative သုတေသနတွင် Primary Data သည် စာရွက်ပေါ်မှ သီအိုရီများမဟုတ်ဘဲ၊ လူသားတို့၏ လက်တွေ့ ခံစားချက်များ၊ အတွေ့အကြုံများနှင့် တိုက်ရိုက် တုံ့ပြန်မှုများကို ကိုယ်စားပြုပါသည်။ ဤသုတေသနအတွက် အောက်ပါ အဓိက မူလရင်းမြစ် (၂) ခုကို အသုံးပြုသွားမည် ဖြစ်ပါသည်-

(က) Interviews (လူတွေ့မေးမြန်းခြင်းများ):         

ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းတွင် တိုက်ရိုက် ပါဝင်ပတ်သက်နေသော အဓိက အုပ်စု (၃) စုကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း လူတွေ့မေးမြန်းမှုများ ပြုလုပ်မည် ဖြစ်ပါသည်။

• သံဃာတော်များ (Monks): သာသနာရေး အာဏာပိုင်များ (Monastic Authority) အနေဖြင့် ရှေးဟောင်းအထောက်အထားသစ်များကို မည်သို့ ရှုမြင်သည်၊ လူထုကို မည်သို့ ရှင်းလင်းဆုံးမသည် ဟူသော သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု (Information Management) အပိုင်းကို သိရှိရန် ဖြစ်သည်။

• ပညာရှင်များ (Scholars/Archaeologists): သမိုင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များ (Scholarly Authority) ထံမှ ဓာတ်တော်အသစ်များ၏ တိကျသော အချက်အလက်များနှင့် ၎င်းတို့၏ သိပ္ပံနည်းကျ ရှင်းလင်းချက်များကို ရယူရန် ဖြစ်သည်။

• သာမန်လူထု (Laypeople): ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် လူထုအနေဖြင့် အဆိုပါ တွေ့ရှိချက်အသစ်များအပေါ် မည်သို့ ခံစားရသည်၊ မိမိတို့၏ သဒ္ဓါတရား မည်သို့ တုန်လှုပ်သွားသည် ဟူသော သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ (Cognitive Dissonance) ကို တိုက်ရိုက် မေးမြန်းမှတ်တမ်းတင်ရန် ဖြစ်သည်။

(ခ) Public Discourse (အများပြည်သူရှေ့မှောက် ပြောဆိုဆွေးနွေးချက်များ):

        ဒုတိယ Primary Data အနေဖြင့် လက်တွေ့ကမ္ဘာတွင် ဖြစ်ပေါ်နေသော တရားပွဲများ၊ ဟောပြောပွဲများ (Lectures)၊ လူမှုကွန်ရက်နှင့် ပြတိုက်များရှိ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ငြင်းခုံဆွေးနွေးမှုများ (Debates) ကို တိုက်ရိုက် လေ့လာမှတ်တမ်းတင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤရင်းမြစ်သည် အဖွဲ့အစည်း အသီးသီးမှ ထုတ်ပြန်သော သတင်းအချက်အလက်များ သည် လူထုထံသို့ မည်သို့ စီးဆင်းသွားသည်နှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် ကွာဟမှု (Interpretation Gap) သည် မည်သည့်နေရာတွင် အကြီးမားဆုံး ဖြစ်ပေါ်နေသည်ကို ဖမ်းဆုပ်နိုင်ရန် အကောင်းဆုံးသော ရင်းမြစ် ဖြစ်ပါသည်။

Purpose: Real Reaction Capture (အဓိက ရည်ရွယ်ချက် - ပကတိ တုံ့ပြန်မှုများကို ဖမ်းဆုပ်မှတ်တမ်းတင်ရန်):

        ဤသို့ Primary Data များကို စုဆောင်းရခြင်း၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ အခန်း (၁) တွင် တင်ပြခဲ့သော "ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (Crisis of Faith)" သည် လေထဲတွင် ရှိနေသော သီအိုရီသက်သက် မဟုတ်ဘဲ၊ လူသားများ အမှန်တကယ် ခံစားနေရသော ပြဿနာဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြရန်အတွက် "ပကတိ တုံ့ပြန်မှုများကို အရှင်လတ်လတ် ဖမ်းဆုပ်မှတ်တမ်းတင်ရန် (Real Reaction Capture)" ပင် ဖြစ်ပါသည်။ ကျမ်းဂန်စာပေများ (Secondary Data) သည် အတိတ်သမိုင်းကိုသာ ဖော်ပြနိုင်သော်လည်း၊ ယုံကြည်မှု တုန်လှုပ်ခြင်း၊ စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်း နှင့် သတင်းအချက်အလက် ကွာဟခြင်းဟူသော မျက်မှောက်ခေတ် ပြဿနာများကိုမူ ဤလူတွေ့မေးမြန်းမှုများနှင့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးမှုများကသာလျှင် အရှိကိုအရှိအတိုင်း (Subjective realities) တိကျမှန်ကန်စွာ ဖော်ထုတ်ပေးနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

3.4.2 Secondary Data (ဒုတိယရင်းမြစ် အချက်အလက်များ)

မူလရင်းမြစ် အချက်အလက်များ (Primary Data) မှ ရရှိလာသော လူထု၏ တုံ့ပြန်မှုများကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှ ချိန်ထိုးဆန်းစစ်နိုင်ရန်အတွက် "ဒုတိယ ရင်းမြစ် အချက်အလက်များ (Secondary Data)" ကို အခိုင်အမာ အသုံးပြုသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ အရည်အသွေးအခြေခံ သုတေသနတွင် Secondary Data သည် မူလရင်းမြစ်များ၏ ခိုင်လုံမှုကို ထောက်ပံ့ပေးရုံသာမက၊ သုတေသန၏ သီအိုရီဆိုင်ရာ နောက်ခံ (Theoretical Background) ကို တည်ဆောက်ပေးရာတွင် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ပါသည်။ ဤသုတေသနအတွက် အောက်ပါ အဓိက ဒုတိယရင်းမြစ် (၃) မျိုးကို စနစ်တကျ အသုံးချသွားမည် ဖြစ်ပါသည်-

(က) Pāli Texts (ပါဠိပိဋကတ်တော်နှင့် အဋ္ဌကထာများ):         

ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ မူလ အုတ်မြစ်ဖြစ်သော ပါဠိတော်များနှင့် အဋ္ဌကထာများကို အဓိကရင်းမြစ်အဖြစ် အသုံးပြုမည် ဖြစ်သည်။ ဤရင်းမြစ်များသည် သဒ္ဓါတရား၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် (Faith Framework) နှင့် ဓာတ်တော်များ၏ အရေအတွက်ဆိုင်ရာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို အတည်ပြုရန်အတွက် အခြေခံအကျဆုံး အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။ အထူးသဖြင့် အခန်း (၂) တွင် ဆွေးနွေးခဲ့သော "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ဆိုင်ရာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို ဤကျမ်းဂန်များမှတစ်ဆင့် အတည်ပြုယူမည် ဖြစ်ပါသည်။

        (ခ) Academic Literature (ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာပေများ): 

အခန်း (၂) တွင် လေ့လာသုံးသပ်ခဲ့သော John S. Strong, Gregory Schopen နှင့် Richard Gombrich အစရှိသော ပညာရှင်များ၏ သုတေသနကျမ်းများနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ စာတမ်းများကို ဒုတိယရင်းမြစ်အဖြစ် အသုံးချမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤစာပေများသည် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန၏ အမြင်များကို ပံ့ပိုးပေးမည့်အပြင်၊ ဤသုတေသနတွင် အသုံးပြုမည့် Cognitive Dissonance နှင့် Crisis Communication သီအိုရီများအတွက် အခြေခံ အချက်အလက်များကို ပေးစွမ်းမည် ဖြစ်ပါသည်။

        (ဂ) Historical Studies (သမိုင်းဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များ): 

အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ တရားဝင် အစီရင်ခံစာများ၊ ပြတိုက်မှတ်တမ်းများနှင့် မြန်မာ့ရာဇဝင်ကျမ်းများ အပါအဝင် ဓာတ်တော်ဖြန့်ဝေမှု သမိုင်းနှင့် ပတ်သက်သော ခိုင်မာသည့် မှတ်တမ်းများကို စုဆောင်းလေ့လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

Purpose: Theoretical + Contextual Support (အဓိက ရည်ရွယ်ချက် - သီအိုရီနှင့် နောက်ခံအကြောင်းအရာများကို အထောက်အပံ့ပေးရန်):

        ဤသို့ Secondary Data များကို စုဆောင်းရခြင်း၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ သုတေသန၏ ရလဒ်များကို "သီအိုရီဆိုင်ရာ ခိုင်မာမှုနှင့် နောက်ခံအကြောင်းအရာဆိုင်ရာ ထောက်ပံ့မှု (Theoretical and Contextual Support)" ပေးနိုင်ရန် ဖြစ်ပါသည်။ Primary Data မှ ရရှိသော လူထု၏ အကျပ်အတည်းများကို ကျမ်းဂန်လာ သဒ္ဓါတရား မူဘောင် (Faith Framework) ဖြင့် ချိန်ထိုးရန်လည်းကောင်း၊ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာပေများ (Academic Literature) ဖြင့် သရုပ်ခွဲရန်လည်းကောင်း ဤရင်းမြစ်များသည် အခြေခံ အုတ်မြစ်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်ပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။ အချုပ်အားဖြင့် Secondary Data သည် Primary Data မှ ရရှိလာသော အချက်အလက်များကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ တန်ဖိုးရှိစေရန်နှင့် အခန်း (၂) ပါ သီအိုရီများနှင့် တစ်သားတည်းဖြစ်စေရန် ပေါင်းကူးပေးသော "အသိဉာဏ်ဆိုင်ရာ အထောက်အပံ့ (Intellectual scaffolding)" ပင် ဖြစ်ပါသည်။

3.5 Data Collection Methods (အချက်အလက် စုဆောင်းမှု နည်းလမ်းများ)

ဤသုတေသန၏ ရည်ရွယ်ချက်များကို ထိရောက်စွာ အကောင်အထည်ဖော်နိုင် ရန်အတွက် အချက်အလက် စုဆောင်းမှု လုပ်ငန်းစဉ်တွင် ဘက်စုံလေ့လာမှု (Triangulation) နည်းစနစ်ကို အသုံးပြုသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။  ယင်းလုပ်ငန်းစဉ်အတွင်း အဓိကအားဖြင့် လူတွေ့မေးမြန်းခြင်းနှင့် စာရွက်စာတမ်းများ လေ့လာခြင်း ဟူသော နည်းလမ်းနှစ်သွယ်ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

3.5.1 Interviews (လူတွေ့မေးမြန်းခြင်း)

ဤသုတေသနတွင် လိုအပ်သော မူလရင်းမြစ် အချက်အလက်များကို ရရှိနိုင်ရန်အတွက် "တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံသေဖွဲ့စည်းထားသော လူတွေ့မေးမြန်းခြင်း (Semi-structured Interviews)" နည်းလမ်းကို အဓိက အသုံးပြုသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤနည်းလမ်းကို ရွေးချယ်ရခြင်းမှာ မေးခွန်းရှင်၏ မူလရည်ရွယ်ချက်များကို မေးမြန်းနိုင်ရုံသာမက၊ ဖြေဆိုသူ၏ အတွင်းကျကျ ခံစားချက်များနှင့် မမျှော်လင့်ထား သော အဖိုးတန် အချက်အလက်သစ်များကို လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ခွင့်ရရှိစေရန် ဖြစ်ပါသည်။ မေးမြန်းမှုများ ပြုလုပ်ရာတွင် အောက်ပါ အဓိက ပစ်မှတ်အုပ်စု (Target Groups) သုံးစုကို ခွဲခြား၍ ချဉ်းကပ်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်-

• သံဃာတော်များ (Monastic Group): သြဇာတိက္ကမရှိသော ဆရာတော်ကြီးများနှင့် သာသနာရေးနယ်ပယ်ရှိ သံဃာတော်များကို မေးမြန်းခြင်းဖြင့်၊ ကျမ်းဂန်လာ အစဉ်အလာ နှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များအကြား သံဃာ့အဖွဲ့ အစည်း၏ ရပ်တည်ချက်နှင့် သတင်းအချက်အလက် ချပြပုံ (Dissemination strategy) ကို လေ့လာမည် ဖြစ်သည်။

• ပညာရှင်များ (Scholars and Experts): ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များ၊ သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ပြတိုက်မှူးများကို မေးမြန်းခြင်းဖြင့်၊ ဓာတ်တော် အသစ် များ ၏ ခိုင်လုံမှုနှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှင်းလင်းချက် (Scholarly discourse) တို့ကို ရယူမည် ဖြစ်သည်။

• လူထု (Lay Devotees): ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် လူထုကို မေးမြန်းခြင်းဖြင့်၊ ၎င်းတို့၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှု အခြေအနေနှင့် သတင်းအချက်အလက်သစ်များ ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သံသယများကို မှတ်တမ်းတင်မည် ဖြစ်သည်။

Key Focus: Reaction to New Evidence (အဓိက အာရုံစိုက်မည့်အချက် - အထောက်အထားသစ်များအပေါ် တုံ့ပြန်မှု):

        လူတွေ့မေးမြန်းမှု တစ်ခုချင်းစီ၏ အဓိက အာရုံစိုက်မည့် ဗဟိုချက် (Core Focus) မှာ "သမိုင်း/ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာချိန်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော တုံ့ပြန်မှု (Reaction when new evidence emerges)" ပင် ဖြစ်ပါသည်။ အထူးသဖြင့် တွေ့ရှိချက်အသစ်များကို မြင်တွေ့/ကြားသိရချိန်တွင် ဖြေဆိုသူ၏ စိတ်ထဲ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သိမြင်မှုဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခ (Cognitive Dissonance)၊ ရိုးရာယုံကြည်မှုအပေါ် ပြန်လည်ဆင်ခြင်မှု နှင့် သာသနာရေး အာဏာပိုင်များ၏ ရှင်းလင်းချက်အပေါ် ကျေနပ်မှု ရှိ/မရှိ တို့ကို အသေးစိတ် ဖော်ထုတ်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသို့ လူတွေ့မေးမြန်းခြင်းဖြင့် ရရှိလာသော လက်တွေ့ကျသည့် အချက်အလက်များသည် အခန်း (၄) တွင် ပြုလုပ်မည့် သရုပ်ခွဲမှု (Analysis) အတွက် အသက်ဝင်ဆုံးသော အထောက်အထားများ ဖြစ်လာမည် ဖြစ်ပါသည်။

3.5.2 Document Analysis (စာရွက်စာတမ်းနှင့် ကျမ်းဂန်များ သရုပ်ခွဲလေ့လာ ခြင်း)

လူတွေ့မေးမြန်းခြင်းမှ ရရှိသော အချက်အလက်များကို ခိုင်မာစေရန်နှင့် သီအိုရီဆိုင်ရာ နောက်ခံအကြောင်းအရာများကို တည်ဆောက်ရန်အတွက် "စာရွက် စာတမ်းနှင့် ကျမ်းဂန်များ သရုပ်ခွဲလေ့လာခြင်း (Document Analysis)" နည်းလမ်းကို ဒုတိယမြောက် ဒေတာစုဆောင်းမှု နည်းလမ်းအဖြစ် အသုံးပြုသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤနည်းလမ်းသည် အတိတ်နှင့် ပစ္စုပ္ပန်တွင် တရားဝင် ထုတ်ပြန်ထားသော မှတ်တမ်းများကို စနစ်တကျ ပြန်လည် ဆန်းစစ်နိုင်ရန်အတွက် အလွန် အရေးပါသော နည်းလမ်းဖြစ်ပါသည်။ ဤသုတေသနအတွက် အောက်ပါ အဓိက စာရွက်စာတမ်း (၃) မျိုးကို စုဆောင်း လေ့လာသွားမည် ဖြစ်ပါသည်-

(က) Religious Texts (ဘာသာရေး ကျမ်းဂန်များနှင့် အစဉ်အလာ မှတ်တမ်းများ): 

        ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်များ၊ အဋ္ဌကထာများနှင့် မြန်မာဆရာတော်ကြီးများ၏ ကျမ်းစာများကို လေ့လာမည် ဖြစ်သည်။ ဤစာရွက်စာတမ်းများကို လေ့လာရခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ "စွယ်တော် ၄ ဆူ" ဆိုင်ရာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကဲ့သို့သော ရိုးရာယုံကြည်မှု မူဘောင် (Faith Framework) မည်သို့ တည်ဆောက်ထားသည်ကို အခြေခံ ရှာဖွေရန် ဖြစ်သည်။

(ခ) Academic Publications (ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ထုတ်ဝေမှုများနှင့် အစီရင်ခံစာများ): 

        အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ တူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများ၊ နိုင်ငံတကာ သမိုင်းပညာရှင်များ၏ စာတမ်းများနှင့် ပြတိုက်များ၏ ကတ်တလောက် (Catalogues) များကို စုဆောင်းမည် ဖြစ်သည်။ ဤစာပေများသည် ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ကွဲလွဲနေသော "မျက်မြင်သက်သေ အထောက်အထား (Empirical evidence)" များကို ပံ့ပိုးပေးမည့် အရင်းအမြစ်များ ဖြစ်ပါသည်။

(ဂ) Public Statements (အများပြည်သူဆိုင်ရာ ထုတ်ပြန်ချက်များနှင့် ဆောင်းပါးများ): 

        သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန၊ သံဃမဟာနာယက အဖွဲ့တို့၏ တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်များ၊ သတင်းစာ ဆောင်းပါးများနှင့် လူမှုကွန်ရက်ပေါ်ရှိ ဘာသာရေး ဆွေးနွေးပွဲ မှတ်တမ်းများကို လေ့လာမည် ဖြစ်သည်။ ဤအချက်အလက်များသည် အကျပ်အတည်း ကာလတွင် အာဏာပိုင်များက သတင်းအချက်အလက်ကို မည်သို့ စီမံခန့်ခွဲ (Information management) ခဲ့သည်ကို သရုပ်ခွဲရန်အတွက် အလွန် အရေးပါပါသည်။

ဤသို့ Document Analysis ပြုလုပ်ခြင်းအားဖြင့် လူတွေ့မေးမြန်းခြင်းမှ ရရှိသော အချက်အလက် (Subjective data) များနှင့် စာရွက်စာတမ်းပါ အချက်အလက် (Textual data) များကို ပေါင်းစပ်ကာ၊ သုတေသန၏ ခိုင်လုံမှု (Validity) ကို မြှင့်တင်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ အထူးသဖြင့် ကျမ်းဂန်လာ စာပေများနှင့် ခေတ်သစ် အစီရင်ခံစာ များအကြားရှိ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် ကွာဟမှု (Interpretation Gap) ကို ဤစာရွက်စာတမ်းများမှတစ်ဆင့် အထောက်အထား ခိုင်လုံစွာဖြင့် ဖော်ထုတ်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

3.6 Data Analysis Methods (အချက်အလက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု နည်းလမ်း များ)

စုဆောင်းရရှိလာသော လူတွေ့မေးမြန်းမှုမှတ်တမ်းများနှင့် စာရွက်စာတမ်း အချက်အလက်များကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရလဒ်များအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ရန်အတွက် စနစ်ကျသော ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသုတေသနသည် အရည်အသွေးအခြေခံ (Qualitative) ချဉ်းကပ်မှုကို အသုံးပြုထားသဖြင့်၊ ကိန်းဂဏန်းများဖြင့် တွက်ချက်ခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ အချက်အလက်များအတွင်း ကိန်းအောင်းနေသော အဓိပ္ပာယ်များနှင့် ပုံစံများကို ဖော်ထုတ်ပေးနိုင်သည့် နည်းစနစ်များကို အဓိကထား လုပ်ဆောင်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

3.6.1 Thematic Analysis (အကြောင်းအရာအလိုက် သရုပ်ခွဲခြင်း)

အချက်အလက်များကို သရုပ်ခွဲရာတွင် ဗဟိုချက်အဖြစ် "အကြောင်းအရာအလိုက် သရုပ်ခွဲခြင်း (Thematic Analysis)" နည်းစနစ်ကို အသုံးပြုသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဗာဂျီးနီးယား ဘရောင်း (Virginia Braun) နှင့် ဝိတိုရိယ ကလပ် (Victoria Clarke) တို့၏ အဆိုအရ ဤနည်းစနစ်သည် အချက်အလက် အစုအဝေးများအတွင်းမှ အဓိကကျသော အကြောင်းအရာများ (Themes) ကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန်နှင့် ယင်းတို့အကြားရှိ ဆက်နွယ်မှုများကို သရုပ်ခွဲရန်အတွက် အကောင်းဆုံးသော နည်းလမ်းဖြစ်ပါသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို အောက်ပါအဆင့် (၃) ဆင့်ဖြင့် စနစ်တကျ ဆောင်ရွက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်-

(က) Data Coding (အချက်အလက်များကို သင်္ကေတပြု အုပ်စုဖွဲ့ခြင်း):

         ပထမဆုံးအဆင့်အနေဖြင့် လူတွေ့မေးမြန်းမှုမှတ်တမ်းများနှင့် စာရွက်စာတမ်းများမှ ရရှိလာသော အချက်အလက်များကို စာကြောင်းချင်းစီအလိုက် ဖတ်ရှုပြီး၊ အဓိကကျသော စကားလုံးများနှင့် အယူအဆများကို သင်္ကေတများ (Codes) သတ်မှတ်သွားမည် ဖြစ်သည်။ ဥပမာ - ဓာတ်တော်အသစ်များအပေါ် စိုးရိမ်မှုကို "Anxiety" ဟုလည်းကောင်း၊ ကျမ်းဂန်လာ စွယ်တော် ၄ ဆူကိုသာ ကိုင်စွဲမှုကို "Scriptural Adherence" ဟုလည်းကောင်း တိကျစွာ သင်္ကေတပြု အုပ်စုဖွဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

(ခ) Theme Identification (အဓိက အကြောင်းအရာများကို ဖော်ထုတ်ခြင်း): 

        ဒုတိယအဆင့်တွင် အဆိုပါ သင်္ကေတပြုထားသော Codes များကို ပြန်လည် စုစည်းပြီး၊ သုတေသန၏ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ကိုက်ညီသော အဓိက အကြောင်းအရာများ (Major Themes) အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားမည် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် "ယုံကြည်မှု တုန်လှုပ်ခြင်း (Crisis of Faith)"၊ "သတင်းအချက်အလက် ရှုပ်ထွေးခြင်း (Information Confusion)" နှင့် "အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် ကွာဟခြင်း (Interpretation Gap)" အစရှိသော အဓိက ခေါင်းစဉ်ကြီးများကို ဖော်ထုတ်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

(ဂ) Pattern Analysis (ပုံစံတူ ဆက်နွယ်မှုများကို သရုပ်ခွဲခြင်း): 

        နောက်ဆုံးအဆင့်တွင် ဖော်ထုတ်ရရှိလာသော အကြောင်းအရာများအကြားရှိ အပြန်အလှန် ဆက်နွယ်မှု ပုံစံများကို ဆန်းစစ်မည် ဖြစ်သည်။ ဥပမာ - အာဏာပိုင်များ၏ ရှင်းလင်းချက် မပြတ်သားခြင်း (Unclear explanation) က လူထု၏ စိုးရိမ်ပူပန်မှု (Anxiety) ကို မည်သို့သော ပုံစံဖြင့် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်စေသနည်း ဟူသော အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှု ပုံစံ (Patterns) များကို သရုပ်ခွဲ ဖော်ထုတ်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဤသို့ Thematic Analysis ပြုလုပ်ခြင်းအားဖြင့် အချက်အလက်များအတွင်းမှ ပေါ်ထွက်လာသော ရလဒ်များကို အခန်း (၂) တွင် တည်ဆောက်ထားသော သီအိုရီဆိုင်ရာ မူဘောင်များ (Frameworks) နှင့် ထိရောက်စွာ ချိတ်ဆက် သရုပ်ခွဲနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ အချုပ်အားဖြင့် ဤနည်းလမ်းသည် ရှုပ်ထွေးလှသော လူထု၏ တုံ့ပြန်မှုများကို စနစ်ကျပြီး ခိုင်မာသော သုတေသန တွေ့ရှိချက်များအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးမည့် "သရုပ်ခွဲမှုဆိုင်ရာ စက်ယန္တရား (Analytical engine)" ပင် ဖြစ်ပါသည်။

3.6.2 Analytical Framework Application (သရုပ်ခွဲမှုဆိုင်ရာ မူဘောင်ကို လက်တွေ့အသုံးချခြင်း)

Thematic Analysis မှ ရရှိလာသော အဓိက အကြောင်းအရာများကို အခန်း (၂) တွင် ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်ခဲ့သော သီအိုရီဆိုင်ရာ မူဘောင်များဖြင့် စနစ်တကျ ချိန်ထိုး သရုပ်ခွဲသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤအဆင့်သည် စုဆောင်းရရှိထားသော အချက်အလက်များကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်များ (Academic Interpretation) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးသည့် အဆင့်ဖြစ်ပြီး အောက်ပါအတိုင်း သရုပ်ခွဲသွားမည် ဖြစ်ပါသည်-

• Cognitive Dissonance Theory → Internal Conflict: 

ဓာတ်တော်အသစ်များ၏ အထောက်အထားကို ကြားသိရချိန်တွင် လူထုအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တုန်လှုပ်မှုများကို လီယွန် ဖက်စတင်ဂါ (Leon Festinger) ၏ သီအိုရီဖြင့် ဆန်းစစ်မည် ဖြစ်သည်။ လူထု၏ ဖွင့်ဟချက်များအတွင်းရှိ "မူလယုံကြည်ချက်" နှင့် "အချက်အလက်သစ်" တို့အကြား ဖြစ်ပေါ်နေသော အတွင်းစိတ် ပဋိပက္ခ (Internal Conflict) မည်မျှ ပြင်းထန်သည်ကို ဖော်ထုတ်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

• Crisis Communication Theory → Response Quality: 

သာသနာရေး အာဏာပိုင်များ၏ ထုတ်ပြန်ချက်များနှင့် ရှင်းလင်းချက်များကို ဒဗလျူ တီမသီ ကွန်း (W. Timothy Coombs) ၏ သီအိုရီဖြင့် အကဲဖြတ်မည် ဖြစ်သည်။ အဖွဲ့အစည်းများ၏ တုံ့ပြန်မှု အရည်အသွေး (Response Quality) သည် လူထု၏ စိုးရိမ်မှုကို လျှော့ချနိုင်ခြင်း ရှိ/မရှိ သို့မဟုတ် သတင်းအချက်အလက် ရှုပ်ထွေးမှု (Information confusion) ကြောင့် အကျပ်အတည်းကို ပိုမို ဆိုးရွားစေသလား ဆိုသည့်အချက်ကို ဝေဖန်ဆန်းစစ်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

3.6.3 Model Construction (သုတေသန မော်ဒယ် တည်ဆောက်ခြင်း)

ဤသုတေသန၏ အဓိက ရလဒ်နှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ပံ့ပိုးမှု (Contribution to Knowledge) အနေဖြင့် စုဆောင်းရရှိသော ဒေတာများနှင့် သီအိုရီ သရုပ်ခွဲချက်များကို အခြေခံ၍ ကိုယ်ပိုင် မော်ဒယ်များကို တည်ဆောက် တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

(က) Crisis Model Development (အကျပ်အတည်း ဖြစ်ပေါ်မှု မော်ဒယ်ကို ပြုစုခြင်း): 

သမိုင်းအထောက်အထားသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခြင်းမှသည် ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်း ဆိုက်ရောက်သွားခြင်းအထိ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလုံးကို အဆင့်ဆင့် သရုပ်ဖော်သည့် မော်ဒယ်ကို တည်ဆောက်မည် ဖြစ်သည်။ ဤမော်ဒယ်သည် အဘယ်ကြောင့် အကျပ်အတည်း ဖြစ်ပေါ်ရသည်ဟူသော အကြောင်းရင်းခံ (Structural causes) များကို ရှင်းလင်းစွာ ပြသနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

(ခ) Communication Model Analysis (ဆက်သွယ်ရေး မော်ဒယ်ကို သရုပ်ခွဲခြင်း):

 အကျပ်အတည်းကို ကုစားနိုင်မည့် "သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု မော်ဒယ် (Information Management Model)" ကို အဆိုပြု တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤမော်ဒယ်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ "ဥပါယကောသလ္လ (Skillful Means)" ကို အခြေခံသော ဆက်သွယ်ရေး နည်းဗျူဟာများ ပါဝင်မည်ဖြစ်ပြီး၊ သာသနာရေး အဖွဲ့အစည်းများ အနေဖြင့် လူထု၏ သဒ္ဓါတရားကို မထိခိုက်စေဘဲ အမှန်တရားကို မည်သို့ ပညာသားပါပါ ချပြရမည်ဟူသော လက်တွေ့ကျသည့် လမ်းညွှန်ချက်များကို ဖော်ထုတ်ပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။

ဤသို့ မော်ဒယ်များ တည်ဆောက်ခြင်းသည် ဤသုတေသနကို သာမန် လေ့လာချက်တစ်ခု အဆင့်မှသည်၊ လက်တွေ့ လူမှု-ဘာသာရေး နယ်ပယ်တွင် အသုံးချနိုင်သော "မူဝါဒဆိုင်ရာ အထောက်အကူပြု ကျမ်း (Policy-oriented study)" တစ်စောင်အဖြစ်သို့ အဆင့်မြှင့်တင်ပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။

3.7 Research Validity and Reliability (သုတေသန၏ ခိုင်လုံမှုနှင့် ယုံကြည် စိတ်ချ ရ မှု)

အရည်အသွေးအခြေခံ သုတေသန (Qualitative Research) တစ်ရပ်တွင် ရလဒ်များ၏ တိကျခိုင်လုံမှုသည် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။ ဤသုတေသနမှ ဖော်ထုတ်ရရှိသော တွေ့ရှိချက်များသည် ဘက်လိုက်မှုကင်းပြီး ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီစေရန်အတွက် သုတေသန၏ ခိုင်လုံမှု (Validity) နှင့် ယုံကြည်စိတ်ချရမှု (Reliability) တို့ကို အောက်ပါနည်းလမ်း (၃) သွယ်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားပါသည်။

3.7.1 Triangulation (ဘက်စုံစစ်ဆေးခြင်း နည်းစနစ်)

        သုတေသန၏ ခိုင်လုံမှုကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် Triangulation နည်းစနစ်ကို အဓိက အသုံးပြုထားပါသည်။ အချက်အလက်များကို ရင်းမြစ်တစ်ခုတည်းအပေါ်တွင်သာ အခြေမခံဘဲ 

(၁) လူတွေ့မေးမြန်းမှုမှ ရရှိသော အချက်အလက်များ (Interviews), 

(၂) ကျမ်းဂန်နှင့် စာရွက်စာတမ်းများမှ ရရှိသော အထောက်အထားများ (Documents) နှင့် (၃) အခန်း (၂) ပါ စိတ်ပညာနှင့် ဆက်သွယ်ရေး သီအိုရီများ (Theories) တို့ကို အပြန်အလှန် ချိန်ထိုးစစ်ဆေးခြင်း (Cross-verification) ပြုလုပ်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ 

ဤသို့ ဘက်စုံချိန်ထိုးခြင်းဖြင့် တွေ့ရှိချက်များသည် တစ်ဦးတစ်ယောက်၏ အမြင်သက်သက် မဟုတ်ဘဲ ခိုင်မာသော အထောက်အထားများအပေါ် အခြေခံကြောင်း အာမခံနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

3.7.2 Source Verification (ရင်းမြစ်များကို စိစစ်အတည်ပြုခြင်း)

        အချက်အလက်များ၏ တိကျမှုကို ထိန်းသိမ်းရန်အတွက် ခိုင်လုံသော ရင်းမြစ်များကိုသာ ရွေးချယ်အသုံးပြုသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

• Credible Texts Only: 

ဘာသာရေးကျမ်းဂန်များကို လေ့လာရာတွင် တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းထားသော ပိဋကတ်တော်၊ အဋ္ဌကထာများနှင့် သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနမှ အသိအမှတ်ပြုထားသော ကျမ်းများကိုသာ အခြေခံမည် ဖြစ်ပါသည်။

• Cross-check References: 

သမိုင်းကြောင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကိုလည်း နိုင်ငံတကာ အသိအမှတ်ပြု စာတမ်းများ၊ ASI အစီရင်ခံစာများနှင့် တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးကာ ရင်းမြစ်များ၏ မှန်ကန်မှုကို အတည်ပြုသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

3.7.3 Analytical Consistency (သရုပ်ခွဲမှု တည်ငြိမ်မှန်ကန်ခြင်း)

        သုတေသန၏ ယုံကြည်စိတ်ချရမှု (Reliability) အတွက် သရုပ်ခွဲမှု လုပ်ငန်းစဉ် တစ်လျှောက်လုံးတွင် တသမတ်တည်းဖြစ်သော စံနှုန်းများကို ကျင့်သုံးသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ Case Study တစ်ခုချင်းစီကို သရုပ်ခွဲရာတွင် အခန်း (၂) ၌ သတ်မှတ်ခဲ့သော Analytical Framework (Cognitive Dissonance နှင့် Crisis Communication) ကိုသာ တသမတ်တည်း အသုံးပြုသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤသို့ တူညီသော မူဘောင်ကို ဖြစ်ရပ်အားလုံး (Across cases) အပေါ်တွင် ကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် သုတေသန ရလဒ်များသည် ခိုင်မာမှုရှိပြီး အခြားသော သုတေသီများက ပြန်လည် ဆန်းစစ်ရာတွင်လည်း တစ်ပြေးညီဖြစ်သော တွေ့ရှိချက်များကို ရရှိစေမည် ဖြစ်ပါသည်။

3.8 Ethical Considerations (သုတေသနဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်များ)

ဤသုတေသနသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ အလွန်နက်ရှိုင်းသော သဒ္ဓါတရားနှင့် အထွတ်အမြတ်ထားရာ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို အခြေခံထားသဖြင့်၊ သုတေသန လုပ်ငန်းစဉ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်များကို အလွန်သတိကြီးစွာထား၍ လိုက်နာဆောင်ရွက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ အထူးသဖြင့် အောက်ပါကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ စံနှုန်းများကို တိကျစွာ ကျင့်သုံးသွားမည် ဖြစ်ပါသည်-

• Respect for Religious Belief (ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုကို လေးစားခြင်း): 

သုတေသန ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း၊ လူတွေ့မေးမြန်းမှုများ ဆောင်ရွက်ရာတွင် လည်းကောင်း၊ ဖြေဆိုသူများ၏ ယုံကြည်မှုကို မထိခိုက်စေရန်နှင့် အထူးလေးစားမှုရှိစေရန် အလေးထား ဆောင်ရွက်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အယူအဆများကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှ ဆန်းစစ်ရာတွင်လည်း အပုတ်ချခြင်း သို့မဟုတ် ဂုဏ်သိက္ခာညှိုးနွမ်းစေခြင်းမျိုး လုံးဝ မရှိစေရပါ။

• Avoiding Offensive Framing (ထိခိုက်စေမည့် အသုံးအနှုန်းများကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း):

  သုတေသန ရလဒ်များကို တင်ပြရာတွင် "မှန်သည်/မှားသည်" ဟူသော ပြတ်သားသည့် ဆုံးဖြတ်ချက်များ (Judgmental framing) ထက်၊ "အယူအဆ ကွဲပြားမှုနှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် ကွာဟမှု" ဟူသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ တင်ပြပုံများကိုသာ အသုံးပြုမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများနှင့် လူထုအကြား စိတ်ဝမ်းကွဲစေမည့် သို့မဟုတ် အာဃာတ ဖြစ်စေမည့် အသုံးအနှုန်းများကို တိကျစွာ ရှောင်ကြဉ်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

• Neutral Academic Tone (ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ လေသံ): 

ဤကျမ်းတစ်စောင်လုံးကို မည်သည့် ဘက်လိုက်မှုမျှ မပါဝင်သော (Objective and Neutral) လေသံဖြင့်သာ ရေးသားသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ သုတေသီ၏ ကိုယ်ပိုင်အမြင်ထက်၊ စုဆောင်းရရှိထားသော အချက်အလက်များနှင့် ခိုင်မာသော သီအိုရီများကိုသာ အခြေခံ၍ ဝေဖန်ဆန်းစစ်ချက်များကို တင်ပြသွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

• Confidentiality and Consent (လျှို့ဝှက်ချက် ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် သဘောတူညီချက်):

လူတွေ့မေးမြန်းမှုတွင် ပါဝင်သူအားလုံး၏ အမည်နှင့် ပုဂ္ဂိုလ်ရေး အချက်အလက်များကို လျှို့ဝှက်ထားရှိမည်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတို့၏ သဘောတူညီချက် (Informed Consent) ရရှိမှသာ အချက်အလက်များကို အသုံးပြုမည် ဖြစ်ပါသည်။

Ethical Position Statement (သုတေသန၏ ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ ရပ်တည်ချက် ထုတ်ပြန်ချက်)

“This study does not seek to challenge religious belief but to analyze the interpretation and communication of information related to that belief.”

(ဤသုတေသနသည် ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုများကို စိန်ခေါ်ရန် သို့မဟုတ် ငြင်းခုံရန် ရည်ရွယ်ခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ အဆိုပါ ယုံကြည်မှုများနှင့် ဆက်စပ်နေသော သတင်းအချက်အလက်များကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခြင်းနှင့် ဆက်သွယ်ပြန်ကြားခြင်း ဖြစ်စဉ်များကိုသာ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရှုထောင့်မှ သရုပ်ခွဲလေ့လာရန် ရည်ရွယ်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။)

3.9 Scope and Limitations of Methodology (သုတေသနနည်းစနစ်၏ နယ်ပယ်နှင့် အကန့်အသတ်များ)

မည်သည့် အရည်အသွေးအခြေခံ သုတေသန (Qualitative Research) မဆို ၎င်း၏ ချဉ်းကပ်ပုံနှင့် ဒေတာကောက်ယူမှုအပေါ် မူတည်၍ နယ်ပယ်ကန့်သတ်ချက်များ ရှိစမြဲ ဖြစ်ပါသည်။ ဤသုတေသန၏ ရလဒ်များကို မှန်ကန်စွာ အနက်ဖွင့်နိုင်ရန်အတွက် ၎င်း၏ နယ်ပယ် (Scope) နှင့် အကန့်အသတ် (Limitations) များကို အောက်ပါအတိုင်း တိကျစွာ သတ်မှတ်ထားပါသည်။

3.9.1 Scope (သုတေသန၏ နယ်ပယ်)

        ဤသုတေသန၏ နယ်ပယ်ကို အောက်ပါအတိုင်း ကန့်သတ်ထားပါသည်-

Buddhist Context: 

ဤလေ့လာမှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ဘောင်အတွင်း၌သာ အဓိကထား လုပ်ဆောင် ခြင်းဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် ထေရဝါဒနှင့် မဟာယာန အယူအဆများအကြား ဓာတ်တော်မွေတော်ဆိုင်ရာ ကွဲလွဲချက်များကိုသာ အာရုံစိုက်ပါသည်။

Selected Case Studies: 

ဤသုတေသနသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော ဓာတ်တော်အငြင်းပွားမှု ဖြစ်စဉ်အားလုံးကို လေ့လာခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းနှင့် သတင်းအချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲမှု အခန်းကဏ္ဍကို ပီပြင်စွာ ဖော်ပြနိုင်မည့် ရွေးချယ်ထားသော ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှုများ (Selected Case Studies) ကိုသာ အခြေခံ၍ သရုပ်ခွဲထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

3.9.2 Limitations (သုတေသန၏ အကန့်အသတ်များ)

        နည်းစနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အောက်ပါ အကန့်အသတ်များ ရှိနိုင်ပါသည်-

Subjective Responses:

လူတွေ့မေးမြန်းမှုမှ ရရှိသော အချက်အလက်များသည် ဖြေဆိုသူတစ်ဦးချင်းစီ၏ ကိုယ်ပိုင်အမြင်နှင့် ခံစားချက်များ (Subjective responses) ပေါ်တွင်သာ အခြေခံထားသဖြင့်၊ ယင်းကို အထွေထွေ အမှန်တရား (Generalizable truth) အဖြစ် လုံးဝဥဿုံ ကောက်ချက်ချရန် ခက်ခဲနိုင်ပါသည်။

Limited Sample Size: 

Qualitative သုတေသန၏ သဘောသဘာဝအရ နမူနာကောက်ယူမှု (Sample size) သည် အရေအတွက်အားဖြင့် ကန့်သတ်ချက်ရှိပါသည်။ သို့ဖြစ်၍ ရရှိလာသော ရလဒ်များသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် လူဦးရေအားလုံး၏ ကိုယ်စားပြုမှုထက်၊ တိကျသော ဖြစ်ရပ်တစ်ခု၏ နက်ရှိုင်းသော သရုပ်ခွဲမှုအဖြစ်သာ ရှုမြင်သင့်ပါသည်။

Interpretation Bias: 

Discourse analysis ပြုလုပ်ရာတွင် သုတေသီ၏ ကိုယ်ပိုင် နောက်ခံဗဟုသုတနှင့် အမြင်များကြောင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် ဘက်လိုက်မှု (Interpretation bias) အနည်းငယ် ပါဝင်နိုင်ခြေ ရှိသော်လည်း၊ ယင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရန် Triangulation နည်းစနစ်ဖြင့် တတ်နိုင်သမျှ ထိန်းညှိထားပါသည်။

“The study focuses on perception and interpretation rather than objective verification of religious claims.”

        (ဤသုတေသနသည် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အဆိုပြုချက်များအား ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ အမှန်စစ်ဆေးအတည်ပြုရန်ထက်၊ လူတို့၏ သိမြင်နားလည်မှုနှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမှု ဖြစ်စဉ်များကိုသာ အဓိကထား လေ့လာခြင်း ဖြစ်ပါသည်။)

3.10 Summary (အချုပ်)

အချုပ်အားဖြင့်ဆိုရသော် ဤအခန်း (၃) တွင် သုတေသန၏ ရည်ရွယ်ချက်များကို အကောင်အထည်ဖော်ရန်အတွက် ခိုင်မာသော အရည်အသွေးအခြေခံ သုတေသန ဒီဇိုင်း (Qualitative Research Design) ကို စနစ်တကျ ချမှတ်ခဲ့ပါသည်။ ဓာတ်တော်မွေတော်များနှင့် ပတ်သက်သော ယုံကြည်မှု အကျပ်အတည်းကို ဘက်စုံမှ မြင်တွေ့နိုင်ရန် ဖြစ်ရပ်လေ့လာမှု (Case Study)၊ အပြောအဆိုနှင့် မှတ်တမ်းများ သရုပ်ခွဲမှု (Discourse Analysis) နှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာမှု (Comparative Analysis) ချဉ်းကပ်နည်းများကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုထားပါသည်။

အချက်အလက် စုဆောင်းမှုတွင်လည်း သံဃာတော်များ၊ ပညာရှင်များနှင့် လူထုတို့ထံမှ လက်တွေ့တုံ့ပြန်မှုများကို Semi-structured interviews များဖြင့် ရယူရန်နှင့် ကျမ်းဂန်ဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းများကို Document Analysis ပြုလုပ်ရန်အတွက် နည်းလမ်းများ ချမှတ်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ စုဆောင်းရရှိလာသော အချက်အလက်များကို အကြောင်းအရာအလိုက် သရုပ်ခွဲခြင်း (Thematic Analysis) နည်းစနစ်ဖြင့် စနစ်တကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး၊ အခန်း (၂) ပါ သီအိုရီများနှင့် ချိန်ထိုးကာ သုတေသန မော်ဒယ် (Research Model) တစ်ခုကို တည်ဆောက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ဤအခန်းတွင် တင်ပြခဲ့သော ခိုင်မာသည့် နည်းစနစ်များသည် အခန်း (၄) တွင် ပြုလုပ်မည့် သရုပ်ခွဲချက်များနှင့် တွေ့ရှိချက်များ (Findings and Analysis) အတွက် အရေးပါသော အခြေခံအုတ်မြစ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။