နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
သာသနာနှစ် ၂၅၆၇ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၅ ခု၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်။ ဒီကနေ့ဟာ နှစ်သစ်ရဲ့ ပထမဆုံးလဖြစ်တဲ့ ဇန်နဝါရီလရဲ့ နောက်ဆုံးရက်ကို ရောက်ရှိလို့ လာခဲ့ပါပြီ။ မနက်ဖြန်ဆိုရင် ဖေဖော်ဝါရီလသစ်ကို ကြိုဆိုရတော့မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလို ဇန်နဝါရီလကုန်၊ ဖေဖော်ဝါရီအကြို မင်္ဂလာရှိတဲ့ အချိန်အခါသမယမှာ တရားနာယူကြမယ့် သူတော်ကောင်းအပေါင်းတို့... ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာချမ်းသာကြပါစေ။ လကုန်ရက်ဆိုတာ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေမှာ စာရင်းချုပ်ပြီး စစ်ဆေး (Audit) ကြသလို၊ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ ဘဝမှာလည်း တစ်လတာ ဖြတ်သန်းခဲ့တဲ့ ကံ၊ ဉာဏ်၊ ဝီရိယ စာရင်းတွေကို ပြန်လည်စစ်ဆေးရမယ့် အချိန်အခါကောင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်လတာကို သုံးသပ်ပြီး၊ လာမယ့်လသစ်အတွက် အားအင်သစ်တွေ မွေးမြူနိုင်ကြပါစေ၊ ကောင်းသော ကံ၊ ကောင်းသော ဉာဏ်တို့ဖြင့် ကံကောင်းခြင်းများကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်ကြပါစေလို့ ဦးပဉ္ဇင်း ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။
"ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ချစ်ရင် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် စောင့်ရှောက်ပါ" ဆိုတဲ့ ဘုရားရှင်ရဲ့ အဆုံးအမအတိုင်း၊ မိမိကိုယ်ကို အကောင်းဆုံး စောင့်ရှောက်နည်းဟာ မိမိရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို စာရင်းစစ် (Audit) လုပ်ခြင်းပါပဲ။ ဒီနေ့မှာတော့ ဇန်နဝါရီလ တစ်လတာလုံးကို ခြုံငုံသုံးသပ်ပြီး၊ "ကမ္မသကတာ" (မိမိကံသာ ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာရှိခြင်း) ဆိုတဲ့ အမြင်နဲ့ ဘဝစာရင်းကို ဘယ်လို စစ်ဆေးမလဲ ဆိုတာကို ဟောကြားသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကဲ... တရားစကားတွေ မဟောကြားခင်လေးမှာ စိတ်ကလေးကို ငြိမ်သက်သွားအောင်၊ တစ်လတာ စာရင်းကို တိကျမှန်ကန်စွာ စစ်ဆေးနိုင်ဖို့အတွက် သမာဓိ အားကောင်းအောင် သမထကမ္မဋ္ဌာန်းလေးကို အရင် ပွားများကြည့်ကြရအောင်။ ကိုယ့်ရဲ့ ဝင်လေထွက်လေလေးကို သတိကပ်ပြီး အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းကို ခဏလောက် ရှုမှတ်ကြည့်ပါမယ်။ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖြောင့်ဖြောင့်လေးထားပြီး မျက်စိလေးကို မှိတ်ထားလိုက်ပါ။ နှာသီးဖျားမှာ လေလေး တိုးဝင်လာရင် ဝင်မှန်းသိမယ်၊ ပြန်ထွက်သွားရင် ထွက်မှန်းသိမယ်။ ဝင်လေ တစ်ချက်၊ ထွက်လေ တစ်ချက်ဟာ ဦးဇင်းတို့ရဲ့ အသက်ရှင်ခြင်း စာရင်းမှတ်တမ်း (Logbook entry) လေးတွေပါပဲ။
ဒီလို သတိလေး ကပ်ထားတဲ့အခါ လေလေး ဝင်လာရင် သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်၊ လေလေး ထွက်သွားရင်လည်း သတိလေးနဲ့ ကပ်ပြီး သိနေမယ်။ အခုအချိန်မှာ တစ်လတာလုံးရဲ့ အဖြစ်အပျက်တွေကို ချက်ချင်း ပြန်မတွေးပါနဲ့ဦး။ အဲဒီလို တွေးလိုက်ရင် စိတ်တွေ ရှုပ်ထွေးပြီး စာရင်းအမှန် ပေါ်မှာ မဟုတ်ပါဘူး။ အခု လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ လေဝင်လေထွက်လေး တစ်ခုချင်းစီကိုပဲ အရင်ဆုံး စောင့်ကြည့် (Audit) လုပ်ကြည့်ပါ။ ဝင်လေလေး ဝင်လာတယ်... တိုသလား၊ ရှည်သလား။ ထွက်လေလေး ထွက်သွားတယ်... ကြမ်းသလား၊ နုသလား။ ဒါကို သတိနဲ့ စစ်ဆေးနေတာပါ။
ဒီနေရာမှာ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်ဖို့ဆိုတာ အလွန် အရေးကြီးပါတယ်။ ဘဏ်တစ်ခုမှာ ငွေစာရင်း စစ်ဆေးတဲ့ စာရင်းစစ် (Auditor) တစ်ယောက်လိုပါပဲ။ စာရင်းစစ်သူဟာ စိတ်လှုပ်ရှားနေလို့ မရဘူး၊ လောဘ ဒေါသတွေ ဝင်နေရင် စာရင်းအမှားတွေ ဖြစ်ကုန်မှာပေါ့။ အဲဒီလိုပဲ ကိုယ့်ဘဝကို ပြန်စစ်ဆေးတဲ့အခါမှာလည်း စိတ်က ငြိမ်သက်နေမှ၊ ဘက်လိုက်မှု ကင်းရှင်းနေမှ ကိုယ့်ရဲ့ အားနည်းချက်၊ အားသာချက်တွေကို အမှန်အတိုင်း မြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် အခု ဝင်လေထွက်လေလေးပေါ်မှာပဲ စိတ်ကို အေးအေးဆေးဆေး ငြိမ်အောင် ထားကြည့်လိုက်ကြစို့။ ဒီလိုမျိုး စိတ်ကို ဝင်လေထွက်လေ အာရုံ တစ်နေရာတည်းမှာ စူးစိုက်ထားနိုင်ရင် ခိုင်မာတဲ့ သမာဓိ ရလာပါပြီ။ စိတ်ကလေး ငြိမ်သက်သွားပြီ၊ ပြီးခဲ့တဲ့ ရက်တွေအတွက် ပူပန်နေတဲ့ စိတ်တွေ၊ လာမယ့်လအတွက် စိုးရိမ်နေတဲ့ စိတ်တွေ ခေတ္တခဏ ရပ်တန့်သွားပြီ ဆိုရင်တော့ တရားတော်ကို အေးအေးဆေးဆေး နာယူမှတ်သားနိုင်ပါပြီ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဒီနေ့ ခေါင်းစဉ်ဖြစ်တဲ့ "Audit" (စာရင်းစစ်ဆေးခြင်း) ဆိုတာ ဘာလဲ၊ အဲဒီ လုပ်ငန်းစဉ်တွေကို ဒီနေ့ခေတ် သိပ္ပံနည်းကျ စီမံခန့်ခွဲမှု နယ်ပယ်တွေမှာ ဘယ်လိုမျိုး အလေးအမြတ်ထားပြီး လုပ်ဆောင်ကြသလဲ ဆိုတာကနေ စပြီး ကြည့်ကြရအောင်။ (Method #1: The "Double-Loop" Explanation Rule)။
ဒီနေ့ခေတ် စီးပွားရေး လောကမှာ၊ အဖွဲ့အစည်းတွေမှာ "Audit" ဆိုတာ မရှိမဖြစ် လိုအပ်တဲ့ ယန္တရားတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ကုမ္ပဏီတစ်ခုဟာ လကုန်တိုင်း၊ နှစ်ကုန်တိုင်းမှာ သူတို့ရဲ့ ငွေကြေး စာရင်းရှင်းတမ်း (Financial Statements) တွေကို ပြင်ပက လွတ်လပ်တဲ့ စာရင်းစစ်တွေ ခေါ်ပြီး စစ်ဆေးခံရပါတယ်။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ကိုယ်တိုင် လုပ်ထားတဲ့ စာရင်းမှာ အမှားအယွင်းတွေ ပါနိုင်သလို၊ တမင် သက်သက် လိမ်လည်ထားတာတွေလည်း ရှိနိုင်လို့ပါပဲ။ Audit လုပ်တယ်ဆိုတာ အမှားရှာတာ သက်သက် မဟုတ်ပါဘူး၊ လုပ်ငန်းရဲ့ ကျန်းမာရေး အခြေအနေကို အကဲဖြတ်တာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... စာရင်းစစ် တစ်ယောက် ရောက်လာရင် သူက စာရွက်စာတမ်း အထောက်အထား (Evidence) တွေကိုပဲ ကြည့်ပါတယ်။ မန်နေဂျာက "ကျွန်တော်တို့ အရမ်း အမြတ်ရပါတယ်" လို့ ပါးစပ်က ပြောနေရုံနဲ့ လက်မခံပါဘူး။ "ဘယ်မှာလဲ ဘောင်ချာ၊ ဘယ်မှာလဲ ဘဏ်ရှင်းတမ်း" ဆိုပြီး တိတိကျကျ တောင်းဆိုပါတယ်။ ရငွေ (Income) နဲ့ သုံးငွေ (Expense) မျှတရဲ့လား၊ ပိုင်ဆိုင်မှု (Asset) နဲ့ ပေးရန်တာဝန် (Liability) တွေက မှန်ကန်ရဲ့လား ဆိုတာကို စံချိန်စံညွှန်းတွေနဲ့ တိုက်ဆိုင် စစ်ဆေးတာပါ။ ဒီလို စစ်ဆေးမှသာ ကုမ္ပဏီက ဘယ်နေရာမှာ အားနည်းနေတယ်၊ ဘယ်နေရာမှာ ပြုပြင်ရမယ် ဆိုတာကို သိပြီး၊ လာမယ့်လတွေမှာ ပိုမို တိုးတက်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
"အရှင်ဘုရား၊ ဒါတွေက စီးပွားရေး သမားတွေ ကိစ္စပါ၊ တပည့်တော်တို့လို သာမန်လူတွေက ဘာလို့ Audit လုပ်ဖို့ လိုတာလဲ" တဲ့။ အလွန် လက်တွေ့ကျတဲ့ မေးခွန်းပါ။ သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ဦးဇင်းတို့ တစ်ဦးစီတိုင်းဟာလည်း "မိမိဘဝ" ဆိုတဲ့ ကုမ္ပဏီကြီးကို ဦးစီး လည်ပတ်နေကြတဲ့ မန်နေဂျာတွေပါပဲ။ ဦးဇင်းတို့မှာလည်း နေ့စဉ် ဝင်ငွေ ထွက်ငွေတွေ ရှိပါတယ်။ ငွေကြေးတင် မကပါဘူး၊ "ကုသိုလ်" ဆိုတဲ့ ဝင်ငွေ၊ "အကုသိုလ်" ဆိုတဲ့ ထွက်ငွေတွေ ရှိပါတယ်။
ဒါကို မျက်စိထဲ မြင်အောင် ထပ်ပြောရရင်... ဒီ ဇန်နဝါရီလ တစ်လလုံးမှာ သူတော်ကောင်းတို့ ဘာတွေ လုပ်ခဲ့သလဲ။ ဘုရား တရား သံဃာကို ရည်မှန်းပြီး လှူဒါန်းခဲ့တာတွေ၊ သီလ ဆောက်တည်ခဲ့တာတွေ၊ မေတ္တာပွားခဲ့တာတွေဟာ "ကုသိုလ် Asset" (ပိုင်ဆိုင်မှု) တွေပါပဲ။ ဒါပေမယ့် တစ်ဖက်ကလည်း ဒေါသထွက်ခဲ့တာတွေ၊ လောဘဇော တိုက်ခဲ့တာတွေ၊ သူတစ်ပါးကို အတင်းပြောခဲ့တာတွေ ရှိနေရင် ဒါတွေက "အကုသိုလ် Liability" (ပေးရန်တာဝန်/အကြွေး) တွေ ဖြစ်နေပါတယ်။ လကုန်လို့ စာရင်းချုပ်လိုက်တဲ့အခါ အကုသိုလ် အကြွေးတွေက ကုသိုလ် ပိုင်ဆိုင်မှုထက် များနေရင်၊ သူတော်ကောင်းတို့ရဲ့ "ဘဝ ကုမ္ပဏီ" ဟာ အရှုံးပေါ်နေပြီလို့ ဆိုရမှာပါ။ ဒါကြောင့် ကိုယ့်ဘဝကို Audit လုပ်ဖို့ လိုအပ်တာပါ။
ဒီနေရာမှာ (Method #5: ပါဠိတော်နှင့် သိပ္ပံကို အသေးစိတ် နှိုင်းယှဉ်ခြင်း) နည်းလမ်းကို အသုံးပြုပြီး၊ ခေတ်သစ် Audit သဘောတရားနဲ့ ဘုရားရှင် ဟောကြားခဲ့တဲ့ "ကမ္မသကတာ" (Kammasakata) သဘောတရားကို နှိုင်းယှဉ် ဓာတ်ခွဲပြပါမယ်။
သိပ္ပံနည်းကျ Audit မှာ အဓိက ကျောရိုးက "Accountability" (တာဝန်ခံမှု) ဖြစ်ပါတယ်။ ကုမ္ပဏီရဲ့ ငွေတစ်ပြား ပျောက်သွားရင် အဲဒီငွေကို ကိုင်တွယ်တဲ့သူက တာဝန်ခံရပါတယ်။ ဘယ်သူ့ကြောင့် ပျောက်သလဲ ဆိုတာကို ခြေရာခံ (Audit Trail) လိုက်လို့ ရပါတယ်။
ဘုရားရှင် ဟောကြားတဲ့ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်လာ "ကမ္မသကတာ" ဆိုတာလည်း ဒီသဘောပါပဲ။ "ကမ္မဿကာ၊ ကမ္မဒါယာဒါ၊ ကမ္မယောနိ၊ ကမ္မဗန္ဓု၊ ကမ္မပဋိသရဏာ" လို့ အတိအကျ ဟောထားပါတယ်။
"ကမ္မဿကာ" (Kammassaka) ဆိုတာ "မိမိပြုသော ကံသာလျှင် မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာ ရှိကြကုန်၏" လို့ အဓိပ္ပာယ် ရပါတယ်။ ဒါဟာ Audit မှာ "Ownership of Transaction" (အရောင်းအဝယ် ကိစ္စကို ပိုင်ဆိုင်သူ) နဲ့ တူပါတယ်။ သူတော်ကောင်းတို့ ဒီလထဲမှာ ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှု မှန်သမျှဟာ သူများပိုင်တာ မဟုတ်ပါဘူး၊ ကိုယ်တိုင်ပိုင်ဆိုင်တဲ့ စာရင်းတွေချည်းပါပဲ။
"ကမ္မဒါယာဒါ" (Kammadayada) ဆိုတာ "မိမိကံ၏ အမွေကိုသာ ခံယူရကြကုန်၏" ပါ။ ဒါဟာ Audit ရဲ့ "Result / Consequence" (ရလဒ်) ပါပဲ။ စာရင်းစစ်လို့ အမြတ်ထွက်ရင် အမြတ်အမွေကို ခံစားရမယ်၊ အရှုံးပေါ်ရင် အရှုံးအမွေ (အကြွေး) ကို ဆပ်ရပါလိမ့်မယ်။
ကြည့်စမ်း သူတော်ကောင်းတို့ရေ... ခေတ်သစ် Audit စနစ်က ငွေကြေး စာရင်းကို စစ်ဆေးသလိုပဲ၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်ရဲ့ "ကမ္မသကတာ" ဉာဏ်တော်ကြီးကတော့ သံသရာ တစ်လျှောက်လုံးမှာ ရှိတဲ့ ကံ၊ ဉာဏ်၊ ဝီရိယ စာရင်းတွေကို အတိအကျ စစ်ဆေးပြနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီ "ကမ္မသကတာ" ဆိုတဲ့ အသိဉာဏ်နဲ့ ကိုယ့်ရဲ့ ပြီးခဲ့တဲ့ ဇန်နဝါရီလကို ပြန်လည် စစ်ဆေး (Audit) ကြဖို့ တိုက်တွန်းလိုပါတယ်။
ဒီနေ့ ဓမ္မပဒ ဂါထာ ၁၅၇ မှာ "အတ္တာနဉ္စေ ပိယံ ဇညာ၊ ရက္ခေယျ နံ သုရက္ခိတံ" လို့ ဟောထားပါတယ်။ "မိမိကိုယ်ကို ချစ်တယ်လို့ သိရင်၊ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်ပါ" တဲ့။ ဘယ်လို စောင့်ရှောက်မလဲ။ ကိုယ့်ရဲ့ ကံ၊ ဉာဏ်၊ ဝီရိယ စာရင်းတွေကို အမြဲတမ်း Audit လုပ်ပြီး၊ အကုသိုလ် စာရင်းတွေ မဝင်အောင်၊ ကုသိုလ် စာရင်းတွေ တိုးပွားအောင် စောင့်ရှောက်ခြင်းဟာ အကောင်းဆုံး စောင့်ရှောက်ခြင်းပါပဲ။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခု မိမိတို့ရဲ့ ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်လတာကို ပြန်လည် သုံးသပ် စစ်ဆေးတဲ့အခါ (Audit လုပ်တဲ့အခါ) စိတ်အစဉ်မှာ ဘယ်လို ဖြစ်ပျက်သွားသလဲ ဆိုတာကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ အသေးစိတ် ဓာတ်ခွဲ ရှုမှတ်ကြည့်ကြစို့။ (Method #2: Vipassana Mechanism ကို အဏုစိတ် ဓာတ်ခွဲခြင်း)။
ဦးဇင်းတို့ ပြီးခဲ့တဲ့ ဇန်နဝါရီလကို ပြန်သုံးသပ်မယ် ဆိုပါစို့။ ဒါဟာ "မနောဒွါရ" (Mano-dvara - စိတ်တံခါးပေါက်) မှာ ဖြစ်ပျက်တဲ့ လုပ်ငန်းစဉ်ပါ။ ဥပမာ - လလယ်လောက်တုန်းက ကိုယ်က တစ်ယောက်ယောက်ကို ဒေါသထွက်ပြီး ပြောဆိုခဲ့တဲ့ အဖြစ်အပျက် တစ်ခုကို ပြန်တွေးမိတယ် ဆိုကြပါစို့။ အဲဒီ အတိတ်က လုပ်ရပ် (Kamma) ဟာ "ဓမ္မာရုံ" (Dhamma-rammana - စိတ်အာရုံ) အနေနဲ့ စိတ်တံခါးမှာ လာရောက် ထင်ဟပ်ပါတယ်။
ဒီဖြစ်စဉ်ကို အဘိဓမ္မာ သဘောအရ အဏုစိတ် ကြည့်ကြစို့။ ပထမဆုံး၊ လက်ရှိ စိတ်ငြိမ်နေတဲ့ ဘဝင်အစဉ် ပြတ်သွားပြီး "မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း" (Mano-dvaravajjana) လို့ခေါ်တဲ့ စိတ်တံခါးကို ဖွင့်ပေးတဲ့ စိတ်ကလေး ပေါ်လာပါတယ်။ ပြီးတာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပဲ "မနောဝိညာဏဓာတ်" (Mano-vinnana dhatu) လို့ခေါ်တဲ့ သိစိတ် (Knowing Consciousness) က အဲဒီ အတိတ်က ဒေါသဖြစ်ခဲ့တဲ့ ပုံရိပ်ကို သိလိုက်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ Audit လုပ်ငန်းစဉ်ရဲ့ အဓိက သော့ချက်ဖြစ်တဲ့ "ဖဿ" (Phassa - Contact) ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ (၁) မနောဒွါရ (စိတ်တံခါး)၊ (၂) ဓမ္မာရုံ (အတိတ်က ဒေါသအဖြစ်အပျက်)၊ (၃) မနောဝိညာဉ် (သိစိတ်) တို့ သုံးပါး ဆုံစည်းလိုက်တာကို မနောဒွါရဖဿ လို့ ခေါ်ပါတယ်။
ဖဿ ဖြစ်လာတာနဲ့ တစ်ဆက်တည်းမှာပဲ ဘာပေါ်လာသလဲ။ "ဝေဒနာ" (Vedana - Feeling) ပေါ်လာပါတယ်။ အကယ်၍ ပြန်တွေးလိုက်တဲ့ အကြောင်းအရာက ကိုယ် ဒေါသထွက်ခဲ့တဲ့ ကိစ္စ၊ ကိုယ့်ဘက်က မှားခဲ့တဲ့ ကိစ္စ ဆိုရင် "ဟာ... ငါ အဲဒီတုန်းက မလုပ်သင့်ဘူး၊ ငါ မှားခဲ့ပါလား" ဆိုတဲ့ စိတ်မချမ်းသာမှု၊ နောင်တရမှု "ဒေါမနဿ ဝေဒနာ" (Domanassa) ချက်ချင်း ပေါ်လာပါတယ်။ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်က မှန်တယ်လို့ ထင်နေတုန်းပဲ ဆိုရင်လည်း "အဲဒီတုန်းက ငါ ကောင်းကောင်း ပြောလိုက်ရတာ" ဆိုတဲ့ မာနနဲ့ ယှဉ်တဲ့ သောမနဿ ဝေဒနာ ပေါ်လာနိုင်ပါတယ်။
ဝေဒနာနဲ့အတူ "သညာ" (Sanna - Perception/Memory) လည်း ပါလာပါတယ်။ "ဒါက ဇန်နဝါရီ ၁၅ ရက်နေ့က အဖြစ်အပျက်ပဲ" လို့ အမှတ်အသား ပြုလိုက်တာပါ။ အဲဒီနောက်မှာ "သင်္ခါရ" (Sankhara - Mental Formations) တွေ ဆက်တိုက် ဖြစ်လာပါတယ်။ "နောက်တစ်ခါ ဒီလို မမှားစေရဘူး" လို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတာ (ကုသိုလ် သင်္ခါရ)၊ ဒါမှမဟုတ် "ငါက ညံ့လိုက်တာ" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်ပြီး စိတ်ဓာတ်ကျတာ (အကုသိုလ် သင်္ခါရ) တွေဟာ သင်္ခါရတွေပါပဲ။
ဒီဖြစ်စဉ်ကို ခန္ဓာငါးပါး အနေနဲ့ ပြန်ဖွဲ့ကြည့်ကြစို့။ အတိတ်က ပုံရိပ်အာရုံက 'ရူပက္ခန္ဓာ' (အဆင်းဆိုရင်ပေါ့)၊ အဲဒါကို သိလိုက်တဲ့စိတ်က 'ဝိညာဏက္ခန္ဓာ'၊ ပြန်တွေးလို့ ခံစားရတာက 'ဝေဒနာက္ခန္ဓာ'၊ မှတ်မိတာက 'သညာက္ခန္ဓာ'၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတာ၊ ပြုပြင်စီရင်တာက 'သင်္ခါရက္ခန္ဓာ' ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီနေရာမှာ အလွန် သတိထားရမယ့် အချက်ကို ပြောပြပါမယ်။ Audit လုပ်တယ်ဆိုတာ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်ဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် ဦးဇင်းတို့က ဒီလောက် မြန်ဆန်တဲ့ စိတ်အစဉ်ကို အမှန်အတိုင်း မမြင်တဲ့အခါ (အဝိဇ္ဇာ)၊ ဘာဖြစ်သွားသလဲ။ "ငါ ပြန်တွေးနေတာ၊ ငါ မှားခဲ့တာ၊ ငါ့ရဲ့ သမိုင်း" ဆိုပြီး "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ" (Sakkaya Ditthi - Personality Belief) ဝင်သွားပါတယ်။
မျက်လှည့်ပြသူရဲ့ ဥပမာကို ပြန်စဉ်းစားကြည့်ပါ။ မျက်လှည့်ဆရာက ကြိုးကို မြွေဖြစ်အောင် လုပ်ပြတဲ့အခါ၊ အမှန်ကို မသိတဲ့သူက တကယ့် မြွေအစစ်ကြီး လို့ ထင်ပြီး ကြောက်လန့် သလိုပါပဲ။ အခုလည်း အတိတ်က ဖြစ်ရပ်ကို ပြန်တွေးတဲ့အခါ၊ အဲဒီ အတိတ်က "ငါ" နဲ့ အခု ပြန်တွေးနေတဲ့ "ငါ" ဟာ တစ်ယောက်တည်းပဲ၊ ဆက်စပ်နေတယ်လို့ ထင်တာက "သဿတဒိဋ္ဌိ" (Eternalism) ပါ။ အဲဒီ ဒိဋ္ဌိကြောင့် "ငါ မှားတယ်" ဆိုတဲ့ အစွဲနဲ့ ပူလောင်ရတာပါ။
တကယ်တော့ အတိတ်က ဖြစ်ရပ်တွေက ချုပ်ငြိမ်းသွားပါပြီ။ အခု ပြန်တွေးနေတဲ့ စိတ်ကလည်း အသစ် ပေါ်လာပြီး ချက်ချင်း ပြန်ပျက်သွားတာပါ။ ဒါကို ဝိပဿနာဉာဏ်နဲ့ ရှုမှတ်မယ် ဆိုရင်၊ ပြန်လည်သုံးသပ် စစ်ဆေးတဲ့ (Audit) အချိန်မှာ "တွေးစိတ် ပေါ်လာတယ်... သိတယ်၊ ဝမ်းနည်းစိတ် ပေါ်လာတယ်... သိတယ်၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့ စိတ် ပေါ်လာတယ်... သိတယ်" လို့ ပရမတ်ကို ဦးစားပေးပြီး ရှုမှတ်ရပါမယ်။
အဲဒီလို ရှုမှတ်လိုက်တဲ့အခါ "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိ ကွာကျပြီး၊ စာရင်းစစ် (Auditor) တစ်ယောက်က စာရင်းကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ကြည့်သလိုမျိုး၊ ကိုယ့်ရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို စိတ်ခံစားမှု ကင်းကင်းနဲ့ ဉာဏ်သက်သက်နဲ့သာ မြင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ "သြော်... ဒီအကြောင်းကြောင့် ဒီအကျိုး ဖြစ်ခဲ့တာပါလား" လို့ ကမ္မသကတာဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး သင်ခန်းစာ ယူနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါမှသာ မှန်ကန်တဲ့ Audit ဖြစ်မှာပါ။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒီသဘောတရားကို လက်တွေ့ဘဝမှာ ဘယ်လို အသုံးချမလဲဆိုတာကို ပြတိုက်ကြီး တစ်ခုက ဇာတ်လမ်းလေး တစ်ပုဒ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြောပြချင်ပါတယ်။ (Method #3: Case Study ကို ဝတ္ထုဇာတ်လမ်းကဲ့သို့ အသက်သွင်းခြင်း)။
အချိန်ကတော့ ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်၊ လကုန်ရက် ညနေခင်းပေါ့။ ပြတိုက်ရဲ့ အစည်းအဝေးခန်းမထဲမှာ လစဉ် ပုံမှန် လုပ်နေကျ "လကုန် စာရင်းစစ် အစည်းအဝေး" (Month-End Audit Meeting) ကျင်းပနေပါတယ်။ ပြတိုက်မှူးကြီး ဦးစံလင်းက ခေါင်းရင်းမှာ တည်ငြိမ်စွာ ထိုင်နေတယ်။ သူ့ဘေးမှာတော့ စည်းကမ်းကြီးတဲ့ အကြီးတန်း အရာရှိ ဒေါ်ခင်နဲ့၊ လူငယ် ဝန်ထမ်းလေး မောင်ဘတို့ ရှိနေကြတယ်။
လေထုက သိပ်မကောင်းဘူး။ တင်းမာနေတယ်။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ ပြီးခဲ့တဲ့ သီတင်းပတ်က (Case-2431) ရှေးဟောင်း ပစ္စည်းတချို့ကို စာရင်းသွင်းတဲ့နေရာမှာ အမှားအယွင်းတချို့ ရှိခဲ့တယ်လို့ သတင်းထွက်နေလို့ပါပဲ။ အဲဒီ စာရင်းတွေကို တာဝန်ယူ လုပ်ဆောင်ခဲ့တာက မောင်ဘ ဖြစ်ပါတယ်။ မောင်ဘက ခေါင်းငိုက်စိုက်ကျပြီး လက်သည်းတွေကို ကုတ်ဖဲ့နေတယ်။ သူ့စိတ်ထဲမှာ "ငါ အမှားလုပ်မိပြီ၊ ဒေါ်ခင်ကတော့ ငါ့ကို အသေဆူတော့မှာပဲ" ဆိုတဲ့ ကြောက်ရွံ့မှုတွေနဲ့ ပြည့်နေပါတယ်။
ဒေါ်ခင်က စာရွက်စာတမ်း ဖိုင်တွဲကို ဖွင့်လိုက်ရင်း မျက်မှန်ကို ပင့်တင်လိုက်တယ်။ "ကဲ... မောင်ဘ။ ဇန်နဝါရီလ စာရင်းတွေမှာ ဘာတွေ လွဲနေသလဲ။ ရှင် ဘယ်လို အလုပ်လုပ်တာလဲ။ ရှင့်ကြောင့် ပြတိုက် စာရင်းတွေ ရှုပ်ကုန်ပြီ" လို့ အသံမာမာနဲ့ စတင် မေးခွန်းထုတ်ပါတယ်။
မောင်ဘရဲ့ မျက်နှာက ဖြူဖပ်ဖြူရော် ဖြစ်သွားတယ်။ သူက တုန်တုန်ရီရီနဲ့ "ကျွန်တော်... ကျွန်တော် သေချာ စစ်ပါတယ် ဒေါ်ခင်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီရက်ပိုင်းက ပစ္စည်းအဝင် အရမ်းများလို့... ကျွန်တော် မျက်စိလျှမ်းပြီး ကုဒ်နံပါတ် တစ်လုံး မှားရိုက်မိသွားတာပါ" လို့ ဝန်ခံပါတယ်။ သူ့စိတ်ထဲမှာ "ငါ့ကို ဝိုင်းပြောနေကြပြီ၊ ငါက လူသုံးမကျတဲ့ကောင်ပဲ" ဆိုတဲ့ ဒေါမနဿ ဝေဒနာတွေနဲ့၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင်တဲ့ စိတ်တွေ ဖြစ်ပေါ်နေပါတယ်။
အခြေအနေက ပိုဆိုးလာမယ့် အနေအထားမှာ၊ ဦးစံလင်းက လက်ကာပြလိုက်ပြီး တည်ငြိမ်တဲ့ အသံနဲ့ ဝင်ပြောပါတယ်။ "ခဏလေး... ဒေါ်ခင်ရော၊ မောင်ဘရော စိတ်ကို လျှော့ကြပါ။ Audit လုပ်တယ်ဆိုတာ အပြစ်သားကို စစ်ဆေးမေးမြန်းနေတာ (Interrogation) မဟုတ်ဘူး။ စာရင်းကို စစ်ဆေးတာ (Examination) ဖြစ်ရမယ်။ ငါတို့က လူကို အပြစ်မတင်ဘဲ၊ စနစ် (System) မှာ ဘာမှားသလဲ ဆိုတာကို ရှာရမယ်"
ဆက်ပြီး ဦးစံလင်းက ပြတိုက်ရဲ့ စာရင်းစစ်ဆေးခြင်းနှင့် တာဝန်ခံမှု မူဝါဒ (Policy 30) ကို ထုတ်ပြလိုက်ပါတယ်။ "ကဲ... အားလုံးပဲ အပိုဒ် ၃၀.၁ (Art 30.1: Constructive audit and blame-free reporting culture) ကို ပြန်ကြည့်ကြရအောင်။ Audit ဆိုတာ 'အပြုသဘော' (Constructive) ဖြစ်ရမယ်။ အမှားကို ဝန်ခံရင် အပြစ်ပေးဖို့ မဟုတ်ဘူး၊ ပြုပြင်ဖို့ပဲ။ ကဲ... Template T232 (Monthly Audit Findings Report) ကို ယူခဲ့။ ငါတို့ ခံစားချက်တွေ ဘေးဖယ်ထားပြီး အချက်အလက် (Kamma) တွေနဲ့ ပြောကြမယ်"
ဦးစံလင်းက Template T232 ကို ဖွင့်ပြီး တစ်ချက်ချင်း မေးခွန်းထုတ်ပါတယ်။
"နံပါတ် ၁ - ဘာအမှား တွေ့သလဲ? (What findings?)" - "ပစ္စည်းကုဒ်နံပါတ် တစ်လုံး မှားနေတယ်"
"နံပါတ် ၂ - ဘာကြောင့် ဖြစ်ရသလဲ? (Root Cause?)" - ဦးစံလင်းက မောင်ဘဘက် လှည့်ပြီး "မောင်ဘ၊ မင်း အမှန်အတိုင်း ဝန်ခံတာ ကောင်းတယ်။ 'ကမ္မသကတာ' ပဲကွ။ ကိုယ်လုပ်တဲ့ အမှားကို ကိုယ်တာဝန်ယူရမယ်။ ဘာကြောင့် မှားတာလဲ" လို့ မေးတယ်။ မောင်ဘက အားတက်သွားပြီး "အလုပ်များချိန်မှာ တစ်ယောက်တည်း လုပ်ရလို့ စစ်ဆေးမယ့်သူ မရှိတာပါ" လို့ ဖြေတယ်။
"နံပါတ် ၃ - ဖေဖော်ဝါရီမှာ ဘာပြင်မလဲ? (Action Plan for February?)" - ဒေါ်ခင်က ဝင်ပြောတယ် "နောက်လကစပြီး စာရင်းသွင်းရင် လူနှစ်ယောက် အပြန်အလှန် စစ်ဆေးတဲ့ စနစ် (Double-check System) လုပ်ရမယ်။ ပြီးတော့ မောင်ဘကို စာရင်းသွင်းနည်း သင်တန်း ထပ်ပေးမယ်"
ဦးစံလင်းက ခေါင်းညိတ်လိုက်တယ်။ (Method #27: ဇာတ်လမ်း အဆုံး သင်ခန်းစာ ချုပ်နည်း)။ "ကောင်းပြီ။ ဒါဆိုရင် ဒါကို ဖေဖော်ဝါရီလအတွက် လုပ်ငန်းစဉ် (Action Plan) အဖြစ် သတ်မှတ်မယ်။ မောင်ဘ... ဒီအမှားက မင်းအတွက် 'ကမ္မသကတာ' သင်ခန်းစာပဲ။ မင်းရဲ့ ဇန်နဝါရီလ ကံစာရင်းမှာ အမှားတစ်ခု ပါသွားတယ်။ ဒါပေမယ့် မင်းက အဲဒါကို ဝန်ခံပြီး (ဉာဏ်)၊ ပြုပြင်ဖို့ ကြိုးစားတာ (ဝီရိယ) ကတော့ ကုသိုလ်ပဲ။ ဒါကြောင့် ဒီ Audit ရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်က ပြီးခဲ့တာကို အပြစ်တင်ဖို့ မဟုတ်ဘူး၊ လာမယ့် ဖေဖော်ဝါရီမှာ ပိုကောင်းတဲ့ ကံ၊ ဉာဏ်၊ ဝီရိယ စာရင်းတွေ ဖြစ်လာဖို့ ပြင်ဆင်တာပဲ"
ဒီအခါမှာ မောင်ဘရဲ့ စိတ်ထဲက ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးကြီး လျော့ကျသွားတယ်။ "ငါ့အပြစ်" ဆိုပြီး ပူလောင်နေတဲ့ ဒိဋ္ဌိ အစွဲတွေ ကွာကျသွားပြီး၊ "ဒါဟာ ပြုပြင်ရမယ့် လုပ်ငန်းစဉ် တစ်ခုပါလား" ဆိုတဲ့ အသိဉာဏ် ဝင်လာပါတယ်။ အစည်းအဝေး ပြီးတဲ့အခါ အားလုံးဟာ စိတ်လက်ပေါ့ပါးစွာနဲ့ ဖေဖော်ဝါရီလအတွက် အဆင်သင့် ဖြစ်သွားကြပါတော့တယ်။
ကြည့်စမ်း သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အမှားတစ်ခု ဖြစ်လာတဲ့အခါ၊ အဲဒါကို အပြစ်တင်ခြင်း ဆိုတဲ့ စက်ကွင်းထဲမှာ မလည်ဘဲ၊ ဓမ္မနည်းကျ၊ သိပ္ပံနည်းကျ စာရင်းစစ် (Audit) လိုက်တဲ့အခါ၊ အမှားကနေ အဖိုးတန်တဲ့ သင်ခန်းစာကို ရရှိပြီး အနာဂတ်အတွက် အားမွေးနိုင်ပုံကို ဒီဇာတ်လမ်းလေးက သက်သေပြနေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ကိုင်း... သူတော်ကောင်းတို့ရေ... အခုဟောခဲ့တဲ့ အကြောင်းအရာတွေကို သစ္စာလေးပါးနဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေး ကြည့်ကြစို့။ လောကမှာ ပြီးခဲ့တဲ့ ကာလတွေက အမှားတွေအတွက် ပူလောင်နေရတာ၊ စာရင်းစစ်ခံရမှာ ကြောက်ပြီး စိတ်ဆင်းရဲရတာတွေဟာ အမှန်တကယ်တော့ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်တဲ့၊ ဆင်းရဲတဲ့ ဒုက္ခသစ္စာကြီး ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါကို သေချာ ပိုင်းခြားသိဖို့ လိုပါတယ်။
ဒီဖြစ်ပျက်ခဲ့တဲ့ အတိတ်အာရုံတွေ၊ အခု ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ဝေဒနာတွေအပေါ်မှာ "ငါ လုပ်ခဲ့တာ၊ ငါ့အမှား၊ ငါ့သိက္ခာ" ဆိုပြီး အတ္တနဲ့ စွဲလမ်းနေတဲ့ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ နဲ့ အဝိဇ္ဇာ တွေဟာ သံသရာကို ရှည်စေတဲ့၊ ဒုက္ခကို ဖြစ်စေတဲ့ သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီလို "ငါ" ဆိုတဲ့ ဒိဋ္ဌိအစွဲတွေ၊ အတိတ်ကို ပြန်တွေးပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်တင် ပူလောင်နေတဲ့ စိတ်တွေ လုံးဝ ချုပ်ငြိမ်းသွားတဲ့ အခြေအနေ၊ ကံ၊ ကိလေသာတို့ရဲ့ ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဟာ နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်ပါတယ်။
အဲဒီလို ငြိမ်းချမ်းရာကို ရောက်ရှိဖို့အတွက်၊ နေ့စဉ်၊ လစဉ် မိမိရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို ပြန်လည် စစ်ဆေး (Audit) တဲ့ အခါတိုင်း၊ "ငါ့ကံ၊ ငါ့အမှား" လို့ ပုဂ္ဂိုလ်စွဲ မပါဘဲ၊ "ကမ္မသကတာ" (ကိုယ့်ကံသာ ကိုယ်ပိုင်တယ်) ဆိုတဲ့ အသိဉာဏ်နဲ့ ယှဉ်ပြီး၊ ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ စိတ်အစဉ်ကို သတိပဋ္ဌာန် ဉာဏ်နဲ့ ရှုမှတ်ကာ၊ အကုသိုလ်ကို ပယ်၊ ကုသိုလ်ကို ပွားများနေတဲ့ ကျင့်စဉ်ဟာ မဂ္ဂသစ္စာ လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာကျင့်သုံးနေတာပဲ ဖြစ်ပါတယ် ဆိုတာ အလွန်ပဲ ပေါ်လွင်နေပါတယ်။ ဟုတ်လား သူတော်ကောင်းတို့ရေ။
ဒီနေ့ ဟောခဲ့တဲ့ ဓမ္မအလျှောက် အားလုံးပဲ မိမိတို့ သန္တာန်မှာ ဇန်နဝါရီလ ကုန်ဆုံးသည့် ဤအချိန်တွင် တစ်လတာ ဖြတ်သန်းခဲ့သော မိမိတို့၏ ကံ၊ ဉာဏ်၊ ဝီရိယ စာရင်းများကို "ကမ္မသကတာ" ဉာဏ်ဖြင့် စနစ်တကျ စစ်ဆေး (Audit) နိုင်ကြပါစေ၊ အမှားများ ရှိခဲ့ပါက သင်ခန်းစာယူ၍ ပြုပြင်နိုင်ကြပါစေ၊ အမှန်များ ရှိခဲ့ပါက ဝမ်းမြောက်နိုင်ကြပါစေ၊ ဖေဖော်ဝါရီလသစ်အတွက် ကောင်းသော အားအင်များကို မွေးမြူနိုင်ကြပြီး၊ ကိုယ်ကျန်းမာ၊ စိတ်ချမ်းသာကြကာ၊ ဒုက္ခခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ အမြန်ဆုံး မျက်မှောက်ပြုနိုင်ကြပါစေ လို့ ဆုတောင်းမေတ္တာ ပို့သလိုက်ပါတယ်။
ဗုဒ္ဓ သာသနံ စိရံ တိဋ္ဌတု။
ဘိက္ခု ဣန္ဒသောမ သိရိဒန္တမဟာပါလက
The Office Of Siridantamahapalaka
The Hswagata Buddha Tooth Relics Preservation Private Museum.
နေ့စွဲ - ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄
ORCID: 0009-0000-0697-4760
Website: www.siridantamahapalaka.com
Sao Dhammasami @ Bhikkhu Indasoma Siridantamahapalaka is Specially trained in Buddhist archaeology and historical tracking of tooth relics through stūpa research registries; integrates archaeological charts, travel accounts, and museum records to support preservation for study and veneration.
