International Cultural Heritage Diplomacy: Legal and Managerial Challenges in the Transnational Relocation and Veneration of Buddha’s Tooth Relics

CHAPTER I

INTRODUCTION

1.1 Title of the Research

နိုင်ငံတကာ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် သံတမန်ရေးရာ- ဓာတ်တော်များ နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ပင့်ဆောင်ပူဇော်ရာတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု အခက်အခဲများ

International Cultural Heritage Diplomacy: Legal and Managerial Challenges in the Transnational Relocation and Veneration of Buddha’s Tooth Relics

1.2 Background and Significance of the Problems

နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် သံတမန်ရေးရာတွင် ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ပင့်ဆောင်ပူဇော်ခြင်းသည် နိုင်ငံရေးအရ အလွန်အကဲဆတ်သော လုပ်ငန်းစဉ် ဖြစ်သည်။ အာရှနိုင်ငံများသည် မိမိတို့၏ ပထဝီနိုင်ငံရေး ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို တည်ဆောက်ရာတွင် ဤအမွေအနှစ်များကို ဗျူဟာမြောက် လက်နက်အဖြစ် အသုံးချလာကြသည်။ ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုသက်သက်ထက် နိုင်ငံတော်အဆင့် ဆက်ဆံရေးကို ပုံဖော်သည့် ယန္တရားအဖြစ် ပြောင်းလဲလာသည်။ Tim Winter က တရုတ်နိုင်ငံ၏ ပိုးလမ်းမသစ် စီမံကိန်းတွင် ဓာတ်တော်များကို မည်သို့အသုံးချကြောင်း သက်သေပြထားသည်။ ထို့အတူ Michael Clarke ကလည်း သီရိလင်္ကာ၏ စွယ်တော်သံတမန်ရေးရာကို အတိအကျ ထောက်ပြထားသည်။ ယင်းအပြင် Yudhishthir Raj Isar နှင့် J. P. Singh တို့၏ သုတေသနများက ယဉ်ကျေးမှုမဟာဗျူဟာနှင့် နိုင်ငံရေးအာဏာ ဆက်စပ်မှုကို အတည်ပြုထားသည်။ ဤအခြေအနေသည် ဓာတ်တော်များကို အစိုးရများအကြား လွှဲပြောင်းရာတွင် ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ အကာအကွယ်များ အရေးတကြီး လိုအပ်နေကြောင်း ရှင်းလင်းစွာ ပြသနေသည်။

   ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များအကြား ကြီးမားသော ကွာဟချက် ရှိနေခြင်းက ဤစီမံခန့်ခွဲမှုများကို တိုက်ရိုက် ထိခိုက်စေသည်။ မြန်မာ့ထေရဝါဒ အစဉ်အလာ၏ အခြေခံဖြစ်သော မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် နှင့် မဟာဝံသကျမ်း တို့တွင် ဗုဒ္ဓ၏ စွယ်တော် (၄) ဆူသာရှိပြီး လူ့ပြည်၌ (၂) ဆူသာ ကိန်းဝပ်ကြောင်း အတိအကျ သတ်မှတ်ထားသည်။ သို့သော် မျက်မှောက်ခေတ် သိပ္ပံနည်းကျ မြေပြင်တူးဖော်မှုများက ဤကန့်သတ်ချက်ထက် များစွာကျော်လွန်သော ဓာတ်တော်များကို ဖော်ထုတ်ပြသနေသည်။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ ၁၉၀၈-၁၉၀၉ တူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများ နှင့် Michael Willis ၏ လေ့လာချက်များတွင် ဓာတ်တော်ကြုတ် အများအပြားကို အထောက်အထား ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ထို့ပြင် ဗြိတိသျှပြတိုက်နှင့် V&A ပြတိုက်တို့ရှိ ကိုလိုနီခေတ် မှတ်တမ်းများကလည်း ဓာတ်တော်များ ကျယ်ပြန့်စွာ တည်ရှိပျံ့နှံ့နေမှုကို ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများဖြင့် သက်သေပြနေသည်။ ယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံအထောက်အထားကြားရှိ ဤပြင်းထန်သော ကွဲလွဲချက်သည် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်များ၊ အစိုးရများနှင့် ချိတ်ဆက်ရာတွင် ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားဖွယ်ရာ အုပ်ချုပ်မှုပြဿနာများကို ဖန်တီးနေသည်။

   တိကျသော ဥပဒေရေးရာ ပရိုတိုကောများ မရှိခြင်းသည် ဓာတ်တော်များကို နိုင်ငံရေးအရ အသုံးချခံရမှုအန္တရာယ်ဆီသို့ တွန်းပို့နေသည်။ ရိုးရာယုံကြည်မှု သက်သက်ကိုသာ အခြေခံ၍ ဓာတ်တော်များကို နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ပင့်ဆောင်ခြင်းသည် နိုင်ငံတကာ ဥပဒေစံနှုန်းများနှင့် မကိုက်ညီပေ။ ခိုင်မာသော ပိုင်ဆိုင်မှုရာဇဝင် (Provenance) နှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု အားနည်းပါက တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းမှု သို့မဟုတ် ပြန်လည်လွှဲပြောင်းရေး (Repatriation) လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် ဥပဒေကြောင်းအရ အကာအကွယ်မဲ့သွားနိုင်သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပစ္စည်းများ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းမှု တားဆီးရေးဆိုင်ရာ ၁၉၇၀ ယူနက်စကို သဘောတူစာချုပ်သည် အမွေအနှစ်များ၏ တရားဝင်မှုကို တင်းကျပ်စွာ တောင်းဆိုသည်။ Ana Filipa Vrdoljak နှင့် Alessandro Chechi တို့၏ ဥပဒေရေးရာ သုံးသပ်ချက်များက ပြတိုက်ပစ္စည်းများ ပြန်လည်လွှဲပြောင်းရာတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် ရှုပ်ထွေးမှုများကို သက်သေပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအနေဖြင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဥပဒေမူဘောင်များနှင့်အညီ ခိုင်မာသော အဖွဲ့အစည်းအုပ်ချုပ်မှု စနစ်များကို မဖြစ်မနေ တည်ဆောက်ထားရမည်။

   လက်ရှိ မြန်မာ့ပညာရပ်ဝန်းတွင် အဆိုပါ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းအထောက်အထားများကို ပေါင်းစပ်ကာ ဥပဒေရေးရာ လမ်းညွှန်ချက်များ ထုတ်ဖော်ထားသည့် သုတေသန လုံးဝ မရှိသေးပေ။ ရှိရင်းစွဲ စာတမ်းများသည် အစွန်းနှစ်ဖက် ရောက်နေသည်။ ဘာသာရေး သဒ္ဓါတရားကိုသာ အပြည့်အဝ ကာကွယ်ရေးသားခြင်း သို့မဟုတ် သမိုင်းဆိုင်ရာ တူးဖော်မှုသက်သက်ကိုသာ ရပ်တည်တင်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ယုံကြည်မှုပိုင်းဆိုင်ရာ လွှမ်းမိုးမှုများကို နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်များ၏ ဥပဒေရေးရာ ပရိုတိုကောများနှင့် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ချိတ်ဆက်ထားမှု လစ်ဟာနေသည်။ John S. Strong နှင့် Kevin Trainor တို့က ဓာတ်တော်ပူဇော်မှု၏ ယုံကြည်မှု အစဉ်အလာများကို လေးနက်စွာ လေ့လာခဲ့ကြသော်လည်း၊ ထိုယုံကြည်မှုများကို မျက်မှောက်ခေတ် ဥပဒေရေးရာ စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ဆက်စပ်သုံးသပ်ရန် ပျက်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ ဤကွက်လပ်ကို ဖြည့်ဆည်းရန်နှင့် ဓာတ်တော်များ နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ပင့်ဆောင်ရာတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် အခက်အခဲများကို သမိုင်း၊ သိပ္ပံနှင့် ဥပဒေ ရှုထောင့်ပေါင်းစုံမှ ကျိုးကြောင်းဆီလျော်စွာ ချဉ်းကပ်နိုင်ရန် ဤသုတေသနကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် လိုအပ်လာသည်။

1.3 Research Questions

  ဤသုတေသနကျမ်းသည် နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ဓာတ်တော်ပင့်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန် အောက်ပါ အဓိက မေးခွန်း (၃) ရပ်ကို စူးစမ်းရှာဖွေမည် ဖြစ်သည်-

   ၁။ ထေရဝါဒ ရိုးရာမှတ်တမ်းများအရ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ စွယ်တော်များနှင့် ပတ်သက်၍ မည်သို့သော သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု အစဉ်အလာများ ရှိသနည်း။

   ၂။ ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များနှင့် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်မှတ်တမ်းများသည် ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ တည်ရှိပျံ့နှံ့မှုကို မည်သို့ သက်သေပြနေသနည်း။

   ၃။ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများအကြား ကွာဟချက်သည် ဓာတ်တော်များ နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ပင့်ဆောင်ရာတွင် မည်သည့် ဥပဒေရေးရာ၊ နိုင်ငံရေးနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု အခက်အခဲများကို ဖြစ်ပေါ်စေသနည်း။

1.4 Objectives of the Research

  အထက်ပါ သုတေသန မေးခွန်းများကို ဖြေဆိုနိုင်ရန်အတွက် အောက်ပါ ရည်ရွယ်ချက် (၃) ရပ်ကို တိကျစွာ ချမှတ်ထားသည်-

   1. To examine the historical and doctrinal narratives regarding the Buddha's Tooth Relics according to traditional Theravada texts.

   (ထေရဝါဒ ရိုးရာမှတ်တမ်းများပါ စွယ်တော်များဆိုင်ရာ သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု အစဉ်အလာများကို လေ့လာဆန်းစစ်ရန်။)

   2. To analyze the physical distribution of these relics as evidenced by modern archaeological findings and international museum records.

   (ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များနှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများအပေါ် အခြေခံ၍ ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ တည်ရှိပျံ့နှံ့မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန်။)

   3. To evaluate the legal, political, and managerial challenges in reconciling traditional beliefs with empirical evidence during transnational relocation.

   (ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် အထောက်အထားများအကြား ကွာဟမှုကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာသော ဥပဒေ၊ နိုင်ငံရေးနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု အခက်အခဲများကို သုံးသပ်အကဲဖြတ်ရန်။)

1.4 Objectives of the Research

1. To examine the historical and doctrinal narratives regarding the Buddha's Tooth Relics according to traditional Theravada texts. (ထေရဝါဒ ရိုးရာမှတ်တမ်းများပါ စွယ်တော်များဆိုင်ရာ သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု အစဉ်အလာများကို လေ့လာဆန်းစစ်ရန်။)

2. To analyze the physical distribution of these relics as evidenced by modern archaeological findings and international museum records. (ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များနှင့် ပြတိုက်မှတ်တမ်းများအပေါ် အခြေခံ၍ ဓာတ်တော်များ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ တည်ရှိပျံ့နှံ့မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန်။)

3. To evaluate the legal, political, and managerial challenges in reconciling traditional beliefs with empirical evidence during transnational relocation. (ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် အထောက်အထားများအကြား ကွာဟမှုကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာသော ဥပဒေ၊ နိုင်ငံရေးနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု အခက်အခဲများကို သုံးသပ်အကဲဖြတ်ရန်။)

1.5 Scope of the Research

  ဤသုတေသနသည် နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ဓာတ်တော်ပင့်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းစဉ်များကို လေ့လာရာတွင် အောက်ပါ နယ်ပယ် (၅) ရပ်ဖြင့် တိကျစွာ ကန့်သတ်ဘောင်ခတ်ထားသည်-

   1.5.1 Scope of Content (အကြောင်းအရာ နယ်ပယ်): သုတေသန၏ အကြောင်းအရာကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေး ဥပဒေများ (ဥပမာ - ၁၉၉၈ ခုနှစ် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်ဒေသများ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေးဥပဒေ၊ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ရှေးဟောင်းဝတ္ထုပစ္စည်းများ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေးဥပဒေ) ကို အခြေခံအုတ်မြစ်အဖြစ် ထားရှိလေ့လာမည်။ ယင်းပြည်တွင်းဥပဒေများကို ယူနက်စကို (UNESCO) ၏ ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ် ယဉ်ကျေးမှုပစ္စည်းများ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းမှု တားဆီးရေး သဘောတူစာချုပ်၊ နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်များ၏ အုပ်ချုပ်မှု ပရိုတိုကောများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ဆန်းစစ်မည်။ ထို့အပြင် ထေရဝါဒ ပိဋကတ်တော်ပါ ရိုးရာယုံကြည်မှုများနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြား ကွာဟချက်ကို ပေါင်းစပ်လေ့လာမည်။

   1.5.2 Scope of Variables (ကိန်းရှင် နယ်ပယ်): အမှီအခိုကင်းသော ကိန်းရှင် (Independent Variables) အဖြစ် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှတ်တမ်းများနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များကို သတ်မှတ်သည်။ မှီခိုကိန်းရှင် (Dependent Variable) အဖြစ် အဆိုပါ အထောက်အထား ကွာဟမှုများကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာသော နိုင်ငံတကာ သံတမန်ရေးရာ အခက်အခဲများနှင့် မြန်မာ့ဥပဒေရှုထောင့်မှ ဖြေရှင်းရမည့် စီမံခန့်ခွဲမှု စိန်ခေါ်မှုများကို သတ်မှတ်သည်။

   1.5.3 Scope of Key Informants/Population (အချက်အလက် အရင်းအမြစ် နယ်ပယ်): ဤသုတေသနသည် လူပုဂ္ဂိုလ်များအား အင်တာဗျူးမေးမြန်းခြင်း (Interview) လုံးဝ မပြုလုပ်ဘဲ၊ မှတ်တမ်းအထောက်အထားများကိုသာ (Documentary Sources) အသုံးပြုမည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းဥပဒေများ၊ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ အစီရင်ခံစာများ၊ ဗြိတိသျှပြတိုက်နှင့် V&A ပြတိုက်တို့၏ မှတ်တမ်းများ၊ နိုင်ငံတကာ သဘောတူစာချုပ်များနှင့် ပိဋကတ်တော် ကျမ်းစာများကိုသာ အဓိက သတင်းအချက်အလက် အရင်းအမြစ်အဖြစ် အသုံးပြုမည်။

   1.5.4 Scope of Area (ဒေသ နယ်ပယ်): မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဥပဒေစီရင်ပိုင်ခွင့်နှင့် အမွေအနှစ် စီမံခန့်ခွဲမှု ရှုထောင့်ကို ဗဟိုပြုမည်။ ယင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ဓာတ်တော်များ စတင်တူးဖော်ရရှိရာ အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ ရှေးဟောင်းဒေသများနှင့် လက်ရှိ ဓာတ်တော်များ ထိန်းသိမ်းထားရှိရာ ယူကေနိုင်ငံရှိ နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ကြီးများကို လေ့လာမှုဒေသများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

   1.5.5 Scope of Time (အချိန်ကာလ နယ်ပယ်): သုတေသန အဆိုပြုလွှာ တင်သွင်းခြင်း၊ အချက်အလက် ကောက်ယူခြင်း၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းနှင့် ကျမ်းပြုစုခြင်း လုပ်ငန်းစဉ် တစ်ရပ်လုံးကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်း အပြီးသတ် ဆောင်ရွက်မည်။

1.6 Research Hypotheses

  This qualitative documentary research does not formulate statistical hypotheses. The study is exploratory and analytical, aiming to synthesize legal and historical frameworks rather than testing quantitative variables.

   (ဤအရည်အသွေးပြ မှတ်တမ်းအခြေပြု သုတေသနသည် ကိန်းဂဏန်းဆိုင်ရာ ယူဆချက်များ ထုတ်ဖော်စမ်းသပ်ခြင်း မပြုလုပ်ပါ။ သမိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများနှင့် ဥပဒေရေးရာ မူဘောင်များကို ပေါင်းစပ်၍ ဖြစ်ရပ်များကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ခြင်းနှင့် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းကိုသာ ပြုလုပ်မည်ဖြစ်သည်။)

1.7 Definitions of Terms

ကဏ္ဍ (က) - ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ကျမ်းဂန်ဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ (Doctrinal & Traditional Terms)

  ၁။ Saririka Dhatu (သာရီရိက ဓာတ်တော်):

   Conceptual: ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းမှ ကြွင်းကျန်ရစ်သော ရုပ်ဝတ္ထုများ။

   Operational: ဤသုတေသနတွင် တူးဖော်တွေ့ရှိရသော စွယ်တော်များ၊ အရိုးတော်များနှင့် ပြတိုက်များတွင် ထိန်းသိမ်းထားသော ကိုယ်စားပြု အစိတ်အပိုင်းများကို ဆိုလိုသည်။

   ၂။ Paribhogika Dhatu (ပရိဘောဂိက ဓာတ်တော်):

   Conceptual: ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ အသက်ထင်ရှားရှိစဉ်က အသုံးပြုခဲ့သော အသုံးအဆောင်များ။

   Operational: ဓာတ်တော်များနှင့်အတူ တူးဖော်တွေ့ရှိရသော သပိတ်တော် သို့မဟုတ် အခြားဆက်စပ် ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို ရည်ညွှန်းသည်။

   ၃။ Uddesika Dhatu (ဥဒ္ဒေသိက ဓာတ်တော်):

   Conceptual: ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကို ရည်မှန်း၍ ပူဇော်အပ်သော ကိုယ်စားပြု အရာဝတ္ထုများ။

   Operational: နိုင်ငံတကာ သံတမန်ရေးရာတွင် အစစ်အမှန် ဓာတ်တော်များအစား ကိုယ်စားပြု ပင့်ဆောင်လေ့ရှိသော ပွားတော် (Replicas) များကို ဆိုလိုသည်။

   ၄။ Mahaparinibbana Sutta (မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်):

   Conceptual: ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းနှင့် ဓာတ်တော်ဝေငှခြင်း သမိုင်းကို မှတ်တမ်းတင်ထားသော ဒီဃနိကာယ်လာ ပါဠိတော်ကျမ်း။

   Operational: စွယ်တော် (၄) ဆူသာရှိကြောင်း ကန့်သတ်ထားသည့် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု၏ အဓိက အထောက်အထား အရင်းအမြစ်အဖြစ် သုံးသပ်မည်။

   ၅။ Mahavamsa (မဟာဝံသကျမ်း):

   Conceptual: သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၏ သာသနာဝင်နှင့် ဓာတ်တော်သမိုင်းကို မှတ်တမ်းတင်ထားသော ရာဇဝင်ကျမ်း။

   Operational: သီရိလင်္ကာနှင့် မြန်မာတို့၏ ဓာတ်တော်ပိုင်ဆိုင်မှု အခိုင်အမာ ပြောဆိုချက်များကို လေ့လာရာတွင် အခြေခံမည့် ဒုတိယ အရင်းအမြစ်။

   ၆။ Reliquary / Casket (ဓာတ်တော်ကြုတ်):

   Conceptual: ဓာတ်တော်မွေတော်များကို ထည့်သွင်းပူဇော်ရန် ပြုလုပ်ထားသော အဖိုးတန် ခွက် သို့မဟုတ် အုံ။

   Operational: ASI မှ တူးဖော်ရရှိပြီး ဗြိတိသျှနှင့် V&A ပြတိုက်တို့တွင် ထိန်းသိမ်းထားသော ကျောက်၊ ရွှေ၊ ငွေ ကြုတ်များကို ဆိုလိုသည်။

   ၇။ Veneration Practice (ပူဇော်မှု အစဉ်အလာ):

   Conceptual: ဘာသာရေး သဒ္ဓါတရားဖြင့် ဓာတ်တော်များကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှု ပြုခြင်း။

   Operational: နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ဓာတ်တော်ပင့်ဆောင်ရာတွင် အစိုးရနှင့် ပြည်သူများမှ ပြုလုပ်သော နိုင်ငံတော်အဆင့် အခမ်းအနားများကို ဆိုလိုသည်။

   ၈။ Multiplication of Relics (ဓာတ်တော်ပွားခြင်း ယုံကြည်မှု):

   Conceptual: အဓိဋ္ဌာန် သို့မဟုတ် တန်ခိုးတော်ကြောင့် ဓာတ်တော်များ ပွားများလာသည်ဟူသော ယုံကြည်ချက်။

   Operational: ရှေးဟောင်းအထောက်အထားအရ တွေ့ရှိရသော အရေအတွက် များပြားနေမှုကို ရိုးရာယုံကြည်မှုဘက်မှ ဖြေရှင်းလေ့ရှိသော သဘောတရားအဖြစ် လေ့လာမည်။

   ၉။ Faith-based Custodianship (ယုံကြည်မှုအခြေခံ ထိန်းသိမ်းခြင်း):

   Conceptual: သဒ္ဓါတရားကိုသာ အဓိကထား၍ အမွေအနှစ်များကို စောင့်ရှောက်ခြင်း။

   Operational: ဥပဒေရေးရာ အထောက်အထားထက် ယုံကြည်မှုကိုသာ အားကိုးသော မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှု ပုံစံများကို ရည်ညွှန်းသည်။

   ၁၀။ Hiri-Ottappa in Research (သုတေသနဆိုင်ရာ ဟိရီ-ဩတ္တပ္ပ):

   Conceptual: မကောင်းမှု ဒုစရိုက်ကို ရှက်ခြင်းနှင့် ကြောက်ခြင်းဟူသော ကျင့်ဝတ်တရား။

   Operational: ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို မပုတ်ခတ်ဘဲ သိပ္ပံအထောက်အထားများကို တိကျမှန်ကန်စွာ တင်ပြမည့် ဤကျမ်း၏ အဓိက သုတေသနကျင့်ဝတ်။

ကဏ္ဍ (ခ) - ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ (Archaeological & Historical Terms)

  ၁၁။ Archaeological Evidence (ရှေးဟောင်းအထောက်အထား):

   Conceptual: တူးဖော်မှုများမှ ရရှိသော သိပ္ပံနည်းကျ ရုပ်ဝတ္ထုများ။

   Operational: ဤသုတေသနတွင် ပါဝင်မည့် အိန္ဒိယတူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများနှင့် ပြတိုက်ရှိ ဓာတ်တော်ကြုတ် မှတ်တမ်းများကို ဆိုလိုသည်။

   ၁၂။ Epigraphical Evidence (ကျောက်စာ အထောက်အထား):

   Conceptual: ကျောက်၊ ကြေး၊ ရွှေ ပြားများပေါ်တွင် ထွင်းထုထားသော သမိုင်းဝင် စာများ။

   Operational: ဓာတ်တော်များ၏ မူလပိုင်ရှင်နှင့် ခုနှစ်သက္ကရာဇ်ကို အတည်ပြုရန် အသုံးပြုမည့် ဓာတ်တော်ကြုတ်များပေါ်ရှိ ဗြာဟ္မီ (Brahmi) စာများကို ဆိုလိုသည်။

   ၁၃။ Stratigraphy (မြေလွှာအလိုက် တူးဖော်မှု):

   Conceptual: မြေကြီးအလွှာများကို လေ့လာ၍ သမိုင်းကာလကို သတ်မှတ်ခြင်း။

   Operational: ဓာတ်တော်များသည် မည်သည့်ခေတ်က မြှုပ်နှံခဲ့ကြောင်း ASI အစီရင်ခံစာများမှ အတည်ပြုရာတွင် သုံးမည့် နည်းပညာအသုံးအနှုန်း။

   ၁၄။ Colonial-Era Excavation (ကိုလိုနီခေတ် တူးဖော်မှု):

   Conceptual: ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေး ကာလအတွင်း ပြုလုပ်ခဲ့သော ရှေးဟောင်းသုတေသန လုပ်ငန်းများ။

   Operational: Alexander Cunningham ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက အိန္ဒိယတွင် တူးဖော်ပြီး ယူကေပြတိုက်များသို့ လွှဲပြောင်းခဲ့သည့် ဓာတ်တော်မှတ်တမ်းများကို ရည်ညွှန်းသည်။

   ၁၅။ Physical Distribution (ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိမှု):

   Conceptual: အရာဝတ္ထုများ ပထဝီဝင်အရ ဖြန့်ကျက်တည်ရှိနေပုံ။

   Operational: ဓာတ်တော် (၄) ဆူသာရှိသည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်ကို ကျော်လွန်၍ အိန္ဒိယ၊ သီရိလင်္ကာ၊ တရုတ်နှင့် မြန်မာတို့တွင် တူးဖော်တွေ့ရှိရသော ဓာတ်တော်အရေအတွက်ကို ဆိုလိုသည်။

   ၁၆။ Authenticity (မူရင်းစစ်မှန်မှု):

   Conceptual: အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ မူလဇစ်မြစ် မှန်ကန်ကြောင်း အတည်ပြုချက်။

   Operational: ဓာတ်တော်များ၏ စစ်မှန်မှုကို ယုံကြည်မှု (Faith) ဖြင့် သတ်မှတ်ခြင်းနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ တူးဖော်မှု (Archaeology) ဖြင့် သတ်မှတ်ခြင်းအကြား နှိုင်းယှဉ်ချက်။

   ၁၇။ Artefact (ရှေးဟောင်း လက်မှုပစ္စည်း):

   Conceptual: လူသားများ ဖန်တီးခဲ့သော သမိုင်းဝင် အရာဝတ္ထုများ။

   Operational: ပြတိုက်များက ဓာတ်တော်များကို ဘာသာရေးအမွေအနှစ်အဖြစ်ထက် သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထု (Artefact) သက်သက်အဖြစ် သတ်မှတ်စီမံသည့် သဘောတရား။

   ၁၈။ Primary Documentary Sources (မူလတန်း အထောက်အထားများ):

   Conceptual: ဖြစ်ရပ်တစ်ခုနှင့် တစ်ပြိုင်တည်း ဖြစ်တည်ခဲ့သော မူရင်းမှတ်တမ်းများ။

   Operational: ASI ၏ နှစ်ပတ်လည် အစီရင်ခံစာများ၊ ပြတိုက် ကတ်တလောက်များနှင့် ဥပဒေစာချုပ် မူရင်းများကို ဆိုလိုသည်။

   ၁၉။ Multiple-Case Study (ဖြစ်ရပ်ပေါင်းစုံ လေ့လာမှု):

   Conceptual: သီးခြားဖြစ်ရပ် အများအပြားကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသော သုတေသနနည်းလမ်း။

   Operational: မြန်မာပြည်ရှိ စေတီတစ်ဆူချင်းစီနှင့် ပြတိုက်များရှိ ဓာတ်တော်အမှုတွဲများကို တစ်ခုချင်းစီ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမည့် နည်းစနစ်။

   ၂၀။ Historical Gap (သမိုင်းဆိုင်ရာ ကွာဟချက်):

   Conceptual: ရေးသားထားသော သမိုင်းနှင့် လက်တွေ့ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများအကြား မကိုက်ညီမှု။

   Operational: ပိဋကတ်တော်လာ စွယ်တော်မှတ်တမ်းနှင့် ခေတ်သစ် တူးဖော်မှုများအကြား ကွဲလွဲနေသည့် အချက်အလက်များကို ဆိုလိုသည်။

ကဏ္ဍ (ဂ) - သံတမန်ရေးရာနှင့် နိုင်ငံတကာဥပဒေဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ (Diplomacy & International Law)

  ၂၁။ Heritage Diplomacy (ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် သံတမန်ရေးရာ):

   Conceptual: နိုင်ငံများအကြား ဆက်ဆံရေး တည်ဆောက်ရန် ယဉ်ကျေးမှုများကို အသုံးချခြင်း။

   Operational: အာရှနိုင်ငံများအကြား ဓာတ်တော်များကို အစိုးရအဆင့် ငှားရမ်းပင့်ဆောင်ခြင်းဖြင့် နိုင်ငံရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများ ပြုလုပ်ခြင်း။

   ၂၂။ Soft Power (ပျော့ပျောင်းသော ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု):

   Conceptual: စစ်ရေး၊ စီးပွားရေးအင်အား မသုံးဘဲ ယဉ်ကျေးမှုဖြင့် လွှမ်းမိုးဆွဲဆောင်ခြင်း။

   Operational: တရုတ်၊ သီရိလင်္ကာနှင့် မြန်မာတို့က ဓာတ်တော်များကို အသုံးပြု၍ ဒေသတွင်း ဩဇာတည်ဆောက်နေသည့် လုပ်ငန်းစဉ်။

   ၂၃။ Transnational Relocation (နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ပင့်ဆောင်ခြင်း):

   Conceptual: အရာဝတ္ထုများကို နိုင်ငံတစ်ခုမှ အခြားတစ်ခုသို့ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း။

   Operational: ဓာတ်တော်များကို အိန္ဒိယ သို့မဟုတ် တရုတ်မှ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ယာယီ သို့မဟုတ် အမြဲတမ်း ပင့်ဆောင်ပူဇော်သည့် အခမ်းအနားများ။

   ၂၄။ Political Exploitation (နိုင်ငံရေးအရ အသုံးချခံရမှု):

   Conceptual: အရာဝတ္ထုများကို နိုင်ငံရေး အကျိုးအမြတ်အတွက် အလွဲသုံးစားပြုခြင်း။

   Operational: ဓာတ်တော်ပင့်ဆောင်ပူဇော်ပွဲများကို အစိုးရများက ၎င်းတို့၏ နိုင်ငံရေး တရားဝင်မှု (Legitimacy) ရရှိရန် အသုံးချသည့် လုပ်ရပ်များကို ဆိုလိုသည်။

   ၂၅။ Repatriation (မူလပိုင်ရှင်ထံ ပြန်လည်လွှဲပြောင်းပေးခြင်း):

   Conceptual: ယဉ်ကျေးမှုပစ္စည်းများကို မူလထွက်ပေါ်ရာ နိုင်ငံသို့ တရားဝင် ပြန်လည်ပေးအပ်ခြင်း။

   Operational: ဗြိတိသျှနှင့် V&A ပြတိုက်တို့ရှိ ဓာတ်တော်များကို မြန်မာ သို့မဟုတ် အိန္ဒိယသို့ ပြန်လည်တောင်းခံရာတွင် သုံးမည့် ဥပဒေလုပ်ငန်းစဉ်။

   ၂၆။ Restitution (နစ်နာမှုအတွက် ပြန်လည်ပေးအပ်ခြင်း):

   Conceptual: မတရားသိမ်းဆည်းခံရမှုအတွက် နစ်နာကြေး သို့မဟုတ် ပစ္စည်းပြန်ပေးခြင်း။

   Operational: ကိုလိုနီခေတ်က လုယူခံခဲ့ရသော ဓာတ်တော်များကို ဥပဒေကြောင်းအရ ပြန်လည်တောင်းခံသည့် အဆင့်မြင့် လုပ်ငန်းစဉ်။

   ၂၇။ Illicit Trafficking (တရားမဝင် မှောင်ခိုကူးခြင်း):

   Conceptual: ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို တရားမဝင် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားခြင်း။

   Operational: ခိုင်မာသော ဥပဒေမရှိပါက ဓာတ်တော်များ ပြည်ပသို့ တရားမဝင် ရောက်ရှိသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ်ကို သုံးသပ်ရန် အသုံးအနှုန်း။

   ၂၈။ UNESCO 1970 Convention (၁၉၇၀ ယူနက်စကို သဘောတူစာချုပ်):

   Conceptual: ယဉ်ကျေးမှုပစ္စည်းများ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းမှု တားဆီးရေး နိုင်ငံတကာ စာချုပ်။

   Operational: ဓာတ်တော်များ ပင့်ဆောင်ရာတွင် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အခြားနိုင်ငံများ လိုက်နာရမည့် အခြေခံ နိုင်ငံတကာ ဥပဒေမူဘောင်။

   ၂၉။ National Heritage Law (နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် ဥပဒေ):

   Conceptual: အမွေအနှစ်များအတွက် နိုင်ငံတော်မှ ပြဋ္ဌာန်းထားသော ဥပဒေများ။

   Operational: မြန်မာနိုင်ငံ၏ ၁၉၉၈ နှင့် ၂၀၁၅ ရှေးဟောင်းပစ္စည်း ထိန်းသိမ်းရေး ဥပဒေများကို ဆိုလိုသည်။

   ၃၀။ Bilateral Agreement (နှစ်နိုင်ငံ သဘောတူစာချုပ်):

   Conceptual: နိုင်ငံနှစ်ခုအကြား တရားဝင် ချုပ်ဆိုသော သဘောတူညီချက်။

   Operational: ဓာတ်တော်များ ပင့်ဆောင်ရာတွင် အစိုးရနှစ်ရပ်အကြား လက်မှတ်ရေးထိုးရသည့် တရားဝင် ပရိုတိုကော စာချုပ်များ။

ကဏ္ဍ (ဃ) - ပြတိုက်ဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု ဝေါဟာရများ (Museology & Institutional Management)

  ၃၁။ Institutional Policy (အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ မူဝါဒ):

   Conceptual: အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုကို စနစ်တကျ လည်ပတ်ရန် ချမှတ်ထားသော စည်းမျဉ်းများ။

   Operational: ဓာတ်တော်များကို ထိန်းသိမ်းရန် ဆွာဂတ (Hswagata) ပြတိုက်ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများမှ ချမှတ်ထားသည့် တရားဝင် စည်းမျဉ်းများ။

   ၃၂။ Stewardship / Custodianship (ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု):

   Conceptual: ပိုင်ဆိုင်မှု သဘောတရားထက် တာဝန်ယူ စောင့်ရှောက်ပေးခြင်း။

   Operational: ဓာတ်တော်များကို "ငါပိုင်သည်" ဟု မသတ်မှတ်ဘဲ အနာဂတ်မျိုးဆက်အတွက် "စောင့်ရှောက်ပေးသူ" အဖြစ် ခံယူသော ပြတိုက်စီမံခန့်ခွဲမှု သဘောတရား။

   ၃၃။ Provenance (ပိုင်ဆိုင်မှုရာဇဝင် / မူလဇစ်မြစ်):

   Conceptual: ပစ္စည်းတစ်ခု၏ မူလဖန်တီးသူမှစ၍ ယနေ့အထိ ပိုင်ဆိုင်ခဲ့သူများ၏ ရာဇဝင်မှတ်တမ်း။

   Operational: ပြတိုက်များက ဓာတ်တော်များကို လက်ခံရာတွင် မဖြစ်မနေ တောင်းဆိုသော တရားဝင် သမိုင်းမှတ်တမ်း အထောက်အထား။

   ၃၄။ Museum Protocol (ပြတိုက်ဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်း):

   Conceptual: ပြတိုက်များက လိုက်နာရမည့် နိုင်ငံတကာ အသိအမှတ်ပြု လုပ်ငန်းစဉ်များ။

   Operational: V&A နှင့် ဗြိတိသျှပြတိုက်တို့က ဓာတ်တော်များကို ကိုင်တွယ်၊ ပြသ၊ လွှဲပြောင်းရာတွင် အသုံးပြုသည့် တင်းကျပ်သော စည်းမျဉ်းများ။

   ၃၅။ Acquisition Policy (ပစ္စည်းလက်ခံသိမ်းဆည်းမှု မူဝါဒ):

   Conceptual: ပြတိုက်သို့ ပစ္စည်းအသစ်များ လက်ခံရာတွင် လိုက်နာရမည့် မူဝါဒ။

   Operational: ဓာတ်တော်များကို ပြတိုက်များက လက်ခံရာတွင် ဥပဒေနှင့် ညီ/မညီ စစ်ဆေးသည့် လုပ်ငန်းစဉ်။

   ၃၆။ Cataloging (မှတ်တမ်း ကတ်တလောက်ပြုစုခြင်း):

   Conceptual: ပစ္စည်းများ၏ အချက်အလက်များကို စနစ်တကျ စာရင်းသွင်းခြင်း။

   Operational: ရှေးဟောင်းတူးဖော်မှုမှ ရရှိသော ဓာတ်တော်ကြုတ်များ၏ အတိုင်းအတာ၊ ခုနှစ်နှင့် ဓာတ်ပုံများကို ပြတိုက်ဒေတာဘေ့စ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း။

   ၃၇။ Human Remains Policy (လူ့ရုပ်ကြွင်းဆိုင်ရာ မူဝါဒ):

   Conceptual: လူသေရုပ်ကြွင်းများကို ကိုင်တွယ်ပြသရာတွင် လိုက်နာရမည့် ကျင့်ဝတ်မူဝါဒ။

   Operational: ယူကေပြတိုက်များက ဓာတ်တော်များကို "လူ့ရုပ်ကြွင်း" (Human Remains) အဖြစ် သတ်မှတ်စီမံသည့် ဥပဒေရေးရာ အတားအဆီးများ။

   ၃၈။ Safeguarding Framework (လုံခြုံရေးနှင့် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု မူဘောင်):

   Conceptual: အန္တရာယ်မှ ကာကွယ်ရန် တည်ဆောက်ထားသော စနစ်များ။

   Operational: ဓာတ်တော်များ ပင့်ဆောင်ရာတွင် ခိုးယူခံရမှု၊ ပျက်စီးမှုမရှိစေရန် ပြုလုပ်ထားသော ရုပ်ဝတ္ထုနှင့် ဥပဒေရေးရာ လုံခြုံရေးအစီအမံများ။

   ၃၉။ Deaccessioning (ပြတိုက်စာရင်းမှ ပယ်ဖျက်လွှဲပြောင်းခြင်း):

   Conceptual: ပြတိုက်ပိုင် ပစ္စည်းတစ်ခုကို စာရင်းမှ တရားဝင် ထုတ်ပယ်ခြင်း။

   Operational: ဗြိတိသျှပြတိုက်ကဲ့သို့သော နေရာများမှ ဓာတ်တော်များကို မြန်မာနိုင်ငံသို့ အပြီးအပိုင် လွှဲပြောင်းပေးရာတွင် အသုံးပြုမည့် ဥပဒေလုပ်ငန်းစဉ်။

   ၄၀။ Due Diligence (စေ့စပ်သေချာစွာ စစ်ဆေးခြင်း):

   Conceptual: ကိစ္စရပ်တစ်ခု မဆောင်ရွက်မီ အချက်အလက်များကို အသေးစိတ် စုံစမ်းခြင်း။

   Operational: ဓာတ်တော်များ ပင့်ဆောင်ရာတွင် ခိုင်လုံသော သမိုင်းကြောင်း ရှိ/မရှိ ပြတိုက်များနှင့် အစိုးရများက ကြိုတင်စုံစမ်းစစ်ဆေးခြင်း။

ကဏ္ဍ (င) - ငြိမ်းချမ်းရေးလေ့လာမှုနှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ (Peace Studies & Institutional Governance)

  ၄၁။ Structural Violence (ဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ နစ်နာမှု):

   Conceptual: စနစ်၊ ဥပဒေ သို့မဟုတ် မူဝါဒများကြောင့် လူသားများ၊ ယုံကြည်မှုများ နစ်နာရခြင်း။

   Operational: နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်ဥပဒေများ၏ တင်းကျပ်မှုကြောင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအနေဖြင့် မိမိတို့၏ ဓာတ်တော်များကို လွတ်လပ်စွာ ပူဇော်ခွင့် ဆုံးရှုံးရသည့် အခြေအနေ။

   ၄၂။ Cultural Violence (ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ နစ်နာမှု):

   Conceptual: ဘာသာရေး၊ ဘာသာစကား သို့မဟုတ် ယုံကြည်မှုအပေါ် အခြေခံ၍ ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်း။

   Operational: ဓာတ်တော်များကို အမွေအနှစ်ပစ္စည်း သက်သက်အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ဘာသာရေး အထွတ်အမြတ်ထားမှုကို လျစ်လျူရှုသည့် နိုင်ငံတကာ အမြင်များ။

   ၄၃။ Social Harmony (လူမှု သဟဇာတဖြစ်မှု):

   Conceptual: လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ငြိမ်းချမ်းစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်ခြင်း။

   Operational: ဓာတ်တော်များကို အစွန်းရောက် နိုင်ငံရေးအတွက် မသုံးဘဲ ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် သံတမန်ဆက်ဆံရေး ကောင်းမွန်ရန် အသုံးချခြင်း။

   ၄၄။ Ethical Governance (ကျင့်ဝတ်နှင့်အညီ အုပ်ချုပ်ခြင်း):

   Conceptual: ဖြောင့်မတ်မှန်ကန်မှုနှင့် တာဝန်ခံမှုရှိသော စီမံခန့်ခွဲမှုစနစ်။

   Operational: ဓာတ်တော်များကို ပွင့်လင်းမြင်သာမှုရှိစွာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သော Hswagata ပြတိုက်ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများ၏ လုပ်ငန်းစဉ်များ။

   ၄၅။ Conflict Avoidance (ပဋိပက္ခ ရှောင်ရှားခြင်း):

   Conceptual: ပြဿနာများ မကြီးထွားလာမီ ကြိုတင်ဟန့်တား ဖြေရှင်းခြင်း။

   Operational: ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံအထောက်အထားများအကြား ငြင်းခုံမှုများကို ပညာရပ်ဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်ဖြင့် ညှိနှိုင်းဖြေရှင်းခြင်း။

   ၄၆။ Moral Imagination (ကိုယ်ချင်းစာတရားအခြေခံသော မျှော်တွေးမှု):

   Conceptual: ပဋိပက္ခအတွင်း၌ပင် တစ်ဖက်သား၏ ခံစားချက်ကို နားလည်ပေးနိုင်စွမ်း။

   Operational: နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်မှူးများ၏ ဥပဒေရေးရာ စိုးရိမ်မှုများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ သဒ္ဓါတရားအကြား အပြန်အလှန် နားလည်မှု တည်ဆောက်ခြင်း။

   ၄၇။ Accountability (တာဝန်ခံမှု):

   Conceptual: မိမိလုပ်ရပ်အတွက် ရှင်းလင်းတင်ပြနိုင်စွမ်းနှင့် တာဝန်ယူမှု။

   Operational: ဓာတ်တော်များ ပင့်ဆောင်ရာတွင် ပါဝင်သော အစိုးရနှင့် အဖွဲ့အစည်းများက ဥပဒေနှင့် ဘဏ္ဍာရေးအရ တိကျစွာ ရှင်းလင်းနိုင်မှု။

   ၄၈။ Transparency (ပွင့်လင်းမြင်သာမှု):

   Conceptual: အချက်အလက်များကို ဖုံးကွယ်ထားခြင်းမရှိဘဲ ချပြနိုင်မှု။

   Operational: ဓာတ်တော်များ၏ တူးဖော်မှုမှတ်တမ်းများနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုရာဇဝင်များကို အများပြည်သူ သိရှိနိုင်ရန် ထုတ်ပြန်ကြေညာခြင်း။

   ၄၉။ Sustainable Management (ရေရှည်တည်တံ့သော စီမံခန့်ခွဲမှု):

   Conceptual: အနာဂတ်မျိုးဆက်များအတွက် ထိခိုက်မှုမရှိစေဘဲ လက်ရှိအခြေအနေကို ထိန်းသိမ်းခြင်း။

   Operational: ဓာတ်တော်များကို ခေတ်အဆက်ဆက် မပျောက်ပျက်စေရန် ခိုင်မာသော ဥပဒေများဖြင့် ရေရှည် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း။

   ၅၀။ Three-Lens Model (သီအိုရီ မှန်ဘီလူးသုံးခု ချဉ်းကပ်မှု):

   Conceptual: ပြဿနာတစ်ခုကို ရှုထောင့်သုံးခုမှ ပေါင်းစပ်သုံးသပ်သော သုတေသန မော်ဒယ်။

   Operational: ဤသုတေသနတွင် အသုံးပြုမည့် (၁) ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု၊ (၂) ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထား နှင့် (၃) ဥပဒေနှင့် ပြတိုက်စီမံခန့်ခွဲမှု ဟူသော ရှုထောင့်သုံးရပ် ပေါင်းစပ်မှုစနစ်။

1.8 Literature Reviews

  ယခင်ပြုစုခဲ့သော သုတေသနများနှင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျမ်းများကို အချိန်ကာလအလိုက် စဉ်ဆက်မရေးဘဲ အကြောင်းအရာ ခေါင်းစဉ်များအလိုက် (Thematic Synthesis) ခြုံငုံသုံးသပ်ရာတွင် အဓိက လေ့လာမှု ရေစီးကြောင်း သုံးခုကို ရှင်းလင်းစွာ တွေ့ရှိရသည်။ ယင်းရေစီးကြောင်းများသည် ဓာတ်တော်ပူဇော်မှု အစဉ်အလာ၊ နိုင်ငံရေးအရ အသုံးချမှုနှင့် ဥပဒေရေးရာ စီမံခန့်ခွဲမှုဟူသော ကဏ္ဍများကို သီးခြားစီ ချဉ်းကပ်ထားကြသည်။

   ပထမရေစီးကြောင်းသည် ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအကြား အားပြိုင်မှုကို လေ့လာသော သမိုင်းပိုင်းဆိုင်ရာ စာတမ်းများ ဖြစ်သည်။ Kevin Trainor ၏ ကျမ်းသည် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံရှိ ဓာတ်တော်ပူဇော်မှု အစဉ်အလာများ မည်သို့ ရှင်သန်ပြန့်ပွားလာကြောင်းကို လေးနက်စွာ လေ့လာထားပြီး၊ ဓာတ်တော်များကို ဗုဒ္ဓ၏ သက်ရှိကိုယ်စားပြု (Living presence) အဖြစ် သုံးသပ်ထားသည်။ အလားတူပင် John S. Strong ကလည်း ပိဋကတ်တော်လာ အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ ဓာတ်တော်များ၏ ဘာသာရေး လွှမ်းမိုးမှုကို အတည်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော် ဤဘာသာရေးရှုထောင့်သက်သက် ချဉ်းကပ်မှုများကို ရှေးဟောင်းသုတေသီများက ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများဖြင့် တန်ပြန်ထားသည်။ အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ ၁၉၀၈-၁၉၀၉ တူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများ နှင့် Alexander Cunningham ၏ ဗဟိုအိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းစေတီများ တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများ သည် ဓာတ်တော်များ အမြောက်အမြား တည်ရှိပျံ့နှံ့နေမှုကို မြေပြင်အထောက်အထားများဖြင့် သက်သေပြခဲ့သည်။ Michael Willis က အဆိုပါ ဓာတ်တော်ကြုတ်များပေါ်ရှိ ကျောက်စာများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ရိုးရာယုံကြည်မှုပါ အရေအတွက် ကန့်သတ်ချက်များကို သိပ္ပံနည်းကျ စိန်ခေါ်ထားသည်။ ဤရေစီးကြောင်းနှစ်ခု၏ အားပြိုင်မှုသည် ဓာတ်တော်များကို မည်သည့်စံနှုန်း (ယုံကြည်မှု သို့မဟုတ် သိပ္ပံ) ဖြင့် သတ်မှတ်မည်ဆိုသော အခြေခံပြဿနာကို မီးမောင်းထိုးပြနေသော်လည်း၊ နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ပင့်ဆောင်ရာတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် ဥပဒေရေးရာ ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းနိုင်ခြင်း မရှိပေ။

   ဒုတိယရေစီးကြောင်းသည် ဓာတ်တော်များကို နိုင်ငံရေးနှင့် သံတမန်ရေးရာ လက်နက်အဖြစ် အသုံးချမှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာထားသော လေ့လာချက်များ ဖြစ်သည်။ မျက်မှောက်ခေတ် အာရှနိုင်ငံရေးတွင် ဓာတ်တော်များသည် အစိုးရများ၏ တရားဝင်မှု (Legitimacy) တည်ဆောက်ရေး ယန္တရားများ ဖြစ်လာသည်။ Tim Winter ၏ သုတေသနက တရုတ်နိုင်ငံသည် ပိုးလမ်းမသစ် စီမံကိန်း (Belt and Road Initiative) တွင် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု (Soft Power) ရရှိရန် ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်များကို ဗျူဟာမြောက် မည်သို့အသုံးချကြောင်း တိကျစွာ ဖော်ထုတ်ထားသည်။ ထို့အတူ Michael Clarke က သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၏ စွယ်တော်သံတမန်ရေးရာ (Relic Diplomacy) သည် ပြည်တွင်းနိုင်ငံရေး တည်ငြိမ်မှုနှင့် နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေးကို တိုက်ရိုက် ပုံဖော်နေကြောင်း သက်သေပြထားသည်။  J. P. Singh နှင့် Yudhishthir Raj Isar တို့၏ ယဉ်ကျေးမှု မူဝါဒဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက်များကလည်း အစိုးရများသည် ဘာသာရေး အနှစ်သာရထက် နိုင်ငံရေးအာဏာ ချဲ့ထွင်ရန် ဤအမွေအနှစ်များကို ပိုမိုအသုံးပြုလာကြောင်း အတည်ပြုထားသည်။  ဤလေ့လာချက်များသည် ဓာတ်တော်ပင့်ဆောင်မှု၏ နောက်ကွယ်ရှိ နိုင်ငံရေး ရည်ရွယ်ချက်များကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြနိုင်သော်လည်း၊ ယင်းနိုင်ငံရေး အသုံးချခံရမှုမှ ကာကွယ်ရန် လိုအပ်သော တိကျသည့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဥပဒေမူဘောင်များကို ချိတ်ဆက်တင်ပြထားခြင်း မရှိပေ။

   တတိယရေစီးကြောင်းသည် ယဉ်ကျေးမှုပစ္စည်းများ ပြန်လည်လွှဲပြောင်းရေးနှင့် နိုင်ငံတကာ ဥပဒေရေးရာ ပရိုတိုကောများကို အထူးပြုလေ့လာထားသော ဥပဒေပညာရပ်ဆိုင်ရာ ကျမ်းများ ဖြစ်သည်။ ဤကဏ္ဍသည် ဓာတ်တော်များ နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ပင့်ဆောင်ရာတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် အခက်အခဲများ၏ အဓိက အသက်သွေးကြော ဖြစ်သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပစ္စည်းများ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းမှု တားဆီးရေးဆိုင်ရာ ၁၉၇၀ ယူနက်စကို သဘောတူစာချုပ် (UNESCO 1970 Convention) သည် နိုင်ငံဖြတ်ကျော် အမွေအနှစ် လွှဲပြောင်းမှုတိုင်းအတွက် ခိုင်မာသော ပိုင်ဆိုင်မှုရာဇဝင် (Provenance) လိုအပ်ကြောင်း ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ဤပြဋ္ဌာန်းချက်ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ရှေးဟောင်းဝတ္ထုပစ္စည်းများ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရေးဥပဒေ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ရာတွင်၊ ပြည်တွင်းဥပဒေသည် ပြည်တွင်းရှိ အမွေအနှစ်များကို ကာကွယ်ရန်သာ အားသန်ပြီး နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်များနှင့် ငြင်းခုံရာတွင် ဥပဒေကြောင်းအရ အားနည်းချက်များ ရှိနေကြောင်း တွေ့ရသည်။ Ana Filipa Vrdoljak ၏ နိုင်ငံတကာ ဥပဒေနှင့် ပြတိုက်များဆိုင်ရာ လေ့လာချက်က ကိုလိုနီခေတ်မှ သိမ်းဆည်းခံရသော ပစ္စည်းများကို ပြန်လည်တောင်းခံရာတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် ရှုပ်ထွေးသော ဥပဒေလုပ်ငန်းစဉ်များကို အတိအကျ ထောက်ပြထားသည်။ ထို့ပြင် Alessandro Chechi က အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် အငြင်းပွားမှုများကို ဖြေရှင်းရာတွင် ပိုင်ဆိုင်မှုအထောက်အထား မပြည့်စုံခြင်းက အဓိက အဟန့်အတားဖြစ်ကြောင်း သုံးသပ်ထားသည်။ ဗြိတိသျှပြတိုက်ကဲ့သို့သော အနောက်နိုင်ငံ ပြတိုက်ကြီးများ၏ မူဝါဒများတွင် ဓာတ်တော်များကို "လူ့ရုပ်ကြွင်း" (Human Remains) သို့မဟုတ် သမိုင်းဝင် ရုပ်ဝတ္ထု (Artefact) သက်သက်အဖြစ်သာ သတ်မှတ်ထားသောကြောင့်၊ ထေရဝါဒ နိုင်ငံများက ဘာသာရေး ယုံကြည်မှုသက်သက်ဖြင့် တောင်းခံခြင်းကို ဥပဒေအရ လက်ခံလေ့မရှိပေ။   Patrick J. O'Keefe ၏ ယူနက်စကို စာချုပ်ဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက်က ဤဥပဒေရေးရာ ကွာဟချက်ကို အတိအလင်း အတည်ပြုထားသည်။

   Explicit Research Gap (သုတေသနဆိုင်ရာ လစ်ဟာချက်):

   အထက်ပါ စာပေများကို ခြုံငုံသုံးသပ်ကြည့်ပါက မြန်မာ့ပညာရပ်ဝန်းသာမက နိုင်ငံတကာ သုတေသနနယ်ပယ်တွင်ပါ အလွန်ကြီးမားသော လစ်ဟာချက် တစ်ခု ရှိနေသည်။ လက်ရှိ မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော ကျမ်းအများစုသည် ပိဋကတ်တော်လာ စွယ်တော် (၄) ဆူ ရှိသည်ဟူသော ယုံကြည်မှုကိုသာ ကာကွယ်ရေးသားကြပြီး၊ ASI ၏ ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းအထောက်အထားများနှင့် နှိုင်းယှဉ်သုံးသပ်ခြင်း မရှိပေ။ ပို၍အရေးကြီးသည်မှာ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံအထောက်အထားများအကြား ကွဲလွဲချက်ကို ၁၉၇၀ ယူနက်စကို သဘောတူစာချုပ်၊ ၁၉၉၅ UNIDROIT စာချုပ်၊ မြန်မာနိုင်ငံ၏ တည်ဆဲ ရှေးဟောင်းဥပဒေများ အပါအဝင် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်များ၏ အုပ်ချုပ်မှု ပရိုတိုကောများနှင့် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ပေါင်းစပ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာထားသည့် သုတေသနကျမ်းဟူ၍ ယနေ့အထိ လုံးဝ မပေါ်ထွက်သေးပါ။ ဘာသာရေး သဒ္ဓါတရား၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန လက်တွေ့အထောက်အထားနှင့် နိုင်ငံတကာ ဥပဒေရေးရာ စည်းမျဉ်းဟူသော ရှုထောင့်သုံးရပ် (Three-Lens) ကို တစ်ပေါင်းတည်း ပေါင်းစပ်၍ ဓာတ်တော်များ နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ပင့်ဆောင်ရာတွင် အစိုးရများနှင့် ပြတိုက်မှူးများ အသုံးပြုနိုင်မည့် ခိုင်မာသော စီမံခန့်ခွဲမှု လမ်းညွှန်ချက်များ ထုတ်ဖော်နိုင်ရန် ဤသုတေသနကို မဖြစ်မနေ ပြုလုပ်ရခြင်း ဖြစ်သည်။

1.9 Conceptual Framework

  ဤသုတေသနသည် နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ဓာတ်တော်ပင့်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် ဥပဒေနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု အခက်အခဲများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန် "သီအိုရီ မှန်ဘီလူးသုံးခု မော်ဒယ်" (Three-Lens Model) ကို အခြေခံ တည်ဆောက်ထားသည်။ ပြဿနာကို ရှုထောင့်တစ်မျိုးတည်းဖြင့် မချဉ်းကပ်ဘဲ အောက်ပါ မှန်ဘီလူး သုံးခုကို အချိုးညီစွာ ပေါင်းစပ်၍ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ လေ့လာဆန်းစစ်မည် ဖြစ်သည်-

   ၁။ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု မှန်ဘီလူး (Doctrinal and Traditional Lens): ပထမ မှန်ဘီလူးသည် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၊ မဟာဝံသကျမ်းနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှု အစဉ်အလာများကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤမှန်ဘီလူးဖြင့် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ သဒ္ဓါတရားကို အကဲဖြတ်မည်။ ဓာတ်တော်အရေအတွက် ကန့်သတ်ချက် (စွယ်တော် ၄ ဆူသာ ရှိခြင်း)၊ ကိန်းဝပ်ရာ တည်နေရာများနှင့် ဘာသာရေးအရ အထွတ်အမြတ်ထား ပူဇော်မှု အလေ့အထများသည် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းမှုစနစ်ကို မည်သို့ လွှမ်းမိုးထားကြောင်း လေ့လာမည်။ 

   ၂။ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ မှန်ဘီလူး (Archaeological and Historical Lens): ဒုတိယ မှန်ဘီလူးသည် မျက်မှောက်ခေတ် မြေပြင်တူးဖော်မှုမှ ရရှိသော သိပ္ပံနည်းကျ ရုပ်ဝတ္ထု အထောက်အထားများကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤမှန်ဘီလူးဖြင့် အိန္ဒိယ ရှေးဟောင်းသုတေသနအဖွဲ့ (ASI) ၏ တူးဖော်မှု မှတ်တမ်းများ၊ ဗြိတိသျှပြတိုက်နှင့် V&A ပြတိုက်တို့ရှိ ကိုလိုနီခေတ် ဓာတ်တော်ကြုတ်များ၊ ကျောက်စာများကို စစ်ဆေးမည်။ ရိုးရာယုံကြည်မှု၏ ကန့်သတ်ချက်ထက် ကျော်လွန်၍ ဓာတ်တော်များ လက်တွေ့ တည်ရှိပျံ့နှံ့နေပုံကို ရုပ်ဝတ္ထုအထောက်အထားများဖြင့် သက်သေပြမည်။

   ၃။ ဥပဒေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် စီမံခန့်ခွဲမှု မှန်ဘီလူး (Legal and Managerial Lens): တတိယ မှန်ဘီလူးသည် အထက်ပါ ယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံအထောက်အထား ကွာဟချက်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းမည့် ကိရိယာဖြစ်သည်။ ဤမှန်ဘီလူးဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ၁၉၉၈ နှင့် ၂၀၁၅ ရှေးဟောင်းဥပဒေများကို ၁၉၇၀ ယူနက်စကို သဘောတူစာချုပ် (UNESCO 1970 Convention)၊ နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်များ၏ အုပ်ချုပ်မှု ပရိုတိုကောများနှင့် ပေါင်းစပ်သုံးသပ်မည်။ ဓာတ်တော်များကို နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ပင့်ဆောင်ရာတွင် ခိုင်မာသော ပိုင်ဆိုင်မှုရာဇဝင် (Provenance) တည်ဆောက်ခြင်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားခြင်းနှင့် နိုင်ငံရေးအရ အသုံးချခံရမှုများကို ကာကွယ်မည့် စနစ်များကို ဖော်ထုတ်မည်။

   အဆိုပါ မှန်ဘီလူး သုံးခုစလုံးကို တစ်ပေါင်းတည်း အသုံးပြုခြင်းဖြင့်သာ ယုံကြည်မှုကို မထိခိုက်စေဘဲ ဥပဒေနှင့်အညီ ခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် သံတမန်ရေးရာ စီမံခန့်ခွဲမှုစနစ် (Heritage Diplomacy Framework) ကို တည်ဆောက်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။

1.10 Research Methodology

This study employs a Qualitative Documentary Research design using a Multiple-Case Study approach. No In-Depth Interviews (IDI) or Focus Group Discussions (FGD) were conducted. (ဤသုတေသနသည် အင်တာဗျူးများနှင့် အဖွဲ့လိုက် ဆွေးနွေးမှုများ လုံးဝမပါဝင်ဘဲ၊ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊ ပြတိုက် အချက်အလက်များနှင့် တူးဖော်မှု အစီရင်ခံစာများ (Multiple-Case Study) ကိုသာ အခြေခံ၍ လေ့လာဆန်းစစ်သော အရည်အသွေးပြ မှတ်တမ်းသုတေသန (Qualitative Documentary Research) ပုံစံ ဖြစ်သည်။)

1.11 Expected Benefits

၁။ Academic Benefits: မြန်မာ့ပညာရပ်ဝန်းတွင် ထေရဝါဒ ရိုးရာမှတ်တမ်းများနှင့် ခေတ်သစ် ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များကို ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ ပေါင်းစပ်နိုင်မည့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စံနမူနာသစ် တစ်ခု ထွက်ပေါ်လာမည်။

၂။ Practical Benefits: ပြတိုက်မှူးများ၊ ရဟန်းတော်များနှင့် ဓာတ်တော်ထိန်းသိမ်းသူများအတွက် နိုင်ငံတကာ ပြတိုက်များနှင့် ဆက်ဆံရာတွင် အသုံးပြုနိုင်မည့် ခိုင်မာသော အထောက်အထား ပြုစုနည်းများကို ရရှိစေမည်။

၃။ Policy Benefits: နိုင်ငံတော် အစိုးရနှင့် သာသနာရေးအဖွဲ့အစည်းများ အနေဖြင့် ဓာတ်တော်များ နိုင်ငံဖြတ်ကျော် ပင့်ဆောင်ရာတွင် ဥပဒေရေးရာနှင့် သံတမန်ရေးအရ အသုံးချခံရမှုများကို ကာကွယ်နိုင်မည့် မူဝါဒလမ်းညွှန်ချက်များ ချမှတ်နိုင်မည်။

1.12 Bibliography (Tentative)

၁။ နိုင်ငံတကာ ဥပဒေ၊ ယူနက်စကို သဘောတူစာချုပ်များနှင့် မြန်မာ့ဥပဒေများ (International Law, UNESCO Conventions & National Laws)

အစိုးရများအကြား ဓာတ်တော်မွေတော်များ ပင့်ဆောင်ရာတွင် အဓိကသက်ရောက်မှုရှိသော တရားဝင် ဥပဒေဘောင်များ ဖြစ်သည်။

Government of Myanmar. The Protection and Preservation of Antique Objects Law. Naypyidaw: Ministry of Religious Affairs and Culture, 2015.

Government of Myanmar. The Protection and Preservation of Cultural Heritage Regions Law. Naypyidaw: Ministry of Culture, 1998.

ICOM. ICOM Code of Ethics for Museums. Paris: International Council of Museums, 2017.

UNESCO. Convention on the Means of Prohibiting and Preventing the Illicit Import, Export and Transfer of Ownership of Cultural Property. Paris: UNESCO, 1970.

UNESCO. Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. Paris: UNESCO, 2003.

UNIDROIT. Convention on Stolen or Illegally Exported Cultural Objects. Rome: UNIDROIT, 1995.

Chechi, Alessandro. The Settlement of International Cultural Heritage Disputes. Oxford: Oxford University Press, 2014.

Vrdoljak, Ana Filipa. International Law, Museums and the Return of Cultural Objects. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.

O’Keefe, Patrick J. Commentary on the 1970 UNESCO Convention. London: Institute of Art and Law, 2007.

၂။ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် သံတမန်ရေးရာနှင့် နိုင်ငံရေးအရ အသုံးချခံရမှုများ (Heritage Diplomacy & Political Exploitation)

ဓာတ်တော်များကို နိုင်ငံရေး ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု (Soft Power) အဖြစ် အသုံးပြုလာသည့် နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေး သီအိုရီများနှင့် သုတေသနများ ဖြစ်သည်။

Winter, Tim. Geocultural Power: China's Quest to Revive the Silk Roads for the Twenty-First Century. Chicago: University of Chicago Press, 2019.

Clarke, Michael. "The Buddha's Tooth: Sri Lanka's Relic Diplomacy." Journal of Current Southeast Asian Affairs 34, no. 3 (2015): 85-110.

Käkäri, J. Heritage Diplomacy and Soft Power. London: Routledge, 2021.

Isar, Yudhishthir Raj. "Cultural Diplomacy: An Overplayed Art?" International Journal of Cultural Policy 16, no. 1 (2010): 89-100.

Cross, Mai'a K. Davis. "The New Public Diplomacy: Soft Power in International Relations." European Journal of International Relations 19, no. 1 (2013): 1-24.

Walther, T. Heritage and International Relations. New York: Routledge, 2019.

Singh, J. P. International Cultural Policies and Power. London: Palgrave Macmillan, 2010.

Goff, Patricia M. "Cultural Diplomacy." In The Oxford Handbook of Modern Diplomacy, edited by Andrew F. Cooper et al., 419-435. Oxford: Oxford University Press, 2013.

၃။ ပြတိုက်ဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှု၊ ပရိုတိုကောများနှင့် ပစ္စည်းပြန်လည်လွှဲပြောင်းရေး (Museum Studies, Protocols & Repatriation)

ကိုလိုနီခေတ်က ယူဆောင်သွားသော ဓာတ်တော်များကို ဗြိတိသျှပြတိုက်၊ V&A ပြတိုက် စသည်တို့နှင့် ဆက်သွယ်ရာတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် အုပ်ချုပ်မှုပိုင်းဆိုင်ရာ မူဝါဒများ ဖြစ်သည်။

British Museum. Policy on Human Remains. London: The British Museum, 2013.

Victoria and Albert Museum. Collections Development Policy. London: V&A Publishing, 2019.

Barkan, Elazar. The Guilt of Nations: Restitution and Negotiating Historical Injustices. New York: Norton, 2000.

Curtis, Neil G. W. "Universal Museums, Museum Objects and Repatriation: The Tangled Stories of Things." Museum Management and Curatorship 21, no. 2 (2006): 117-127.

Simpson, Moira G. Making Representations: Museums in the Post-Colonial Era. London: Routledge, 1996.

Macdonald, Sharon. A Companion to Museum Studies. Malden: Blackwell Publishing, 2006.

Prott, Lyndel V. Witnesses to History: A Compendium of Documents and Writings on the Return of Cultural Objects. Paris: UNESCO Publishing, 2009.

Tapsell, Paul. "Partnership in Museums: A Tribal Maori Response to Repatriation." In The Routledge Companion to Museum Ethics, edited by Janet Marstine, 284-298. London: Routledge, 2011.

၄။ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ မှုခင်းဆေးပညာနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများ (Archaeology, Forensic Science & Epigraphical Evidence)

ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် သိပ္ပံနည်းကျ တူးဖော်တွေ့ရှိမှုများအကြား ကွာဟချက်ကို သုံးသပ်ရန် ခိုင်မာသော သမိုင်းနှင့် သိပ္ပံ မှတ်တမ်းများ ဖြစ်သည်။

Archaeological Survey of India. Annual Report of the Archaeological Survey of India 1908-1909. Calcutta: Superintendent Government Printing, 1912.

Cunningham, Alexander. The Bhilsa Topes: Or, Buddhist Monuments of Central India. London: Smith, Elder and Co., 1854.

Coningham, Robin, and Ruth Young. The Archaeology of South Asia: From the Indus to Asoka, c.6500 BCE-200 CE. Cambridge: Cambridge University Press, 2015.

Schopen, Gregory. Bones, Stones, and Buddhist Monks: Collected Papers on the Archaeology, Epigraphy, and Texts of Monastic Buddhism in India. Honolulu: University of Hawaii Press, 1997.

Willis, Michael. Buddhist Reliquaries from Ancient India. London: British Museum Press, 2000.

Higham, Thomas. "Radiocarbon Dating Cultural Heritage: The Oxford Experience." Radiocarbon 56, no. 2 (2014): 1-14.

Pollard, A. Mark, and Carl Heron. Archaeological Chemistry. Cambridge: Royal Society of Chemistry, 2008.

Strong, John S. Relics of the Buddha. Princeton: Princeton University Press, 2004.

Trainor, Kevin. Relics, Ritual, and Representation in Buddhism: Rematerializing the Sri Lankan Theravada Tradition. Cambridge: Cambridge University Press, 1997.

၅။ ထေရဝါဒ ရိုးရာယုံကြည်မှု၊ မူရင်းကျမ်းစာများနှင့် သမိုင်းမှတ်တမ်းများ (Theravada Doctrinal Texts & Historical Chronicles)

မူလဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာများပါ ဓာတ်တော်ပူဇော်မှု အစဉ်အလာနှင့် ရိုးရာယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အခြေခံအုတ်မြစ်များ ဖြစ်သည်။

Mahathera, Nyanatiloka. Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines. Kandy: Buddhist Publication Society, 1980.

Rhys Davids, T. W. Dialogues of the Buddha (Mahaparinibbana Sutta). London: Pali Text Society, 1910.

Geiger, Wilhelm, trans. The Mahavamsa or the Great Chronicle of Ceylon. London: Pali Text Society, 1912.

Kala, U. Maha Yazawin Gyi (The Great Chronicle). Yangon: Hanthawaddy Press, 1960.

Luce, G. H. Old Burma - Early Pagan. Locust Valley: J. J. Augustin, 1969.

Stadtner, Donald M. Sacred Sites of Burma: Myth and Folklore in an Evolving Spiritual Realm. Bangkok: River Books, 2011.

၆။ နိုင်ငံတကာ သုတေသန ဂျာနယ်များ (International Journals on Heritage & Diplomacy)

ဓာတ်တော်များကို နိုင်ငံရေး၊ သံတမန်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်အဖြစ် အသုံးချမှုများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာထားသော စာတမ်းများဖြစ်သည်။

41. Askew, Marc. "The Magic List of Global Status: UNESCO, World Heritage and the Agendas of States." International Journal of Heritage Studies 16, no. 1 (2010): 19-44.

42. Bodde, Derk. "Relics of the Buddha." Journal of the American Oriental Society 62, no. 1 (1942): 74-75.

43. Byrne, Denis. "Buddhist Stupa and Thai Social Practice." World Archaeology 27, no. 2 (1995): 266-281.

44. Chechi, Alessandro. "Plurality of Legal Frameworks and the Repatriation of Cultural Heritage." International Journal of Cultural Property 21, no. 3 (2014): 285-312.

45. Falser, Michael. "Cultural Heritage as Civilizing Mission." Journal of Social Archaeology 15, no. 2 (2015): 252-273.

46. Gillman, Derek. "The Idea of Cultural Heritage." International Journal of Cultural Property 13, no. 1 (2006): 101-115.

47. Luke, Christina. "Diplomacy and Cultural Heritage." Journal of Field Archaeology 38, no. 3 (2013): 248-251.

48. Merryman, John Henry. "Two Ways of Thinking About Cultural Property." American Journal of International Law 80, no. 4 (1986): 831-853.

49. Meskell, Lynn. "UNESCO's World Heritage Convention at 40: Challenging the Economic and Political Order of International Heritage Conservation." Current Anthropology 54, no. 4 (2013): 483-494.

50. Renfrew, Colin. "Loot, Legitimacy and Ownership: The Ethical Crisis in Archaeology." Journal of Field Archaeology 27, no. 3 (2000): 361-364.

51. Smith, Laurajane. "Heritage as Cultural Process." International Journal of Heritage Studies 12, no. 3 (2006): 279-290.

52. Stoker, Valerie. "Conceiving the Canon in Dvaravati." Journal of the International Association of Buddhist Studies 31, no. 1 (2008): 203-241.

53. Vrdoljak, Ana Filipa. "Repatriation of Cultural Objects and the Rights of Minorities." International Journal of Cultural Property 19, no. 4 (2012): 511-536.

54. Winter, Tim. "Heritage Diplomacy." International Journal of Heritage Studies 21, no. 10 (2015): 997-1015.

55. Isar, Yudhishthir Raj. "Cultural Diplomacy: An Overplayed Art?" International Journal of Cultural Policy 16, no. 1 (2010): 89-100.

၇။ အာရှတိုက်ဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် သမိုင်း ဂျာနယ်များ (Asian Archaeological & Historical Journals)

အိန္ဒိယနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဓာတ်တော် တူးဖော်တွေ့ရှိမှုများကို သမိုင်းအထောက်အထားများဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ထားသော စာတမ်းများဖြစ်သည်။

56. Asher, Frederick M. "Bodh Gaya and the Buddha Relics." Journal of the International Association of Buddhist Studies 31, no. 1 (2008): 3-21.

57. Brown, Robert L. "The Miraculous Buddha Image." Archives of Asian Art 46 (1998): 42-64.

58. Coningham, Robin. "The Archaeology of Buddhism." World Archaeology 27, no. 2 (1995): 207-210.

59. Fogelin, Lars. "The Archaeology of Early Buddhism." Asian Perspectives 42, no. 1 (2003): 146-151.

60. Guy, John. "The Mahabodhi Temple: Pilgrim Souvenirs of Buddhist India." The Burlington Magazine 133, no. 1059 (1991): 356-367.

61. Hawkes, Jason. "Finding the 'Early Medieval' in South Asian Archaeology." Asian Perspectives 53, no. 1 (2014): 53-96.

62. Hudson, Bob. "The Origins of Bagan." Journal of Southeast Asian Studies 32, no. 1 (2001): 50-70.

63. Kinnard, Jacob N. "The Field of the Buddha's Presence." History of Religions 38, no. 4 (1999): 351-376.

64. Moore, Elizabeth. "Myanmar Archaeology: Early Urban Settlement." Journal of Southeast Asian Studies 41, no. 3 (2010): 411-432.

65. Schopen, Gregory. "Burial Ad Sanctos and the Physical Presence of the Buddha in Early Indian Buddhism." Religion 17, no. 3 (1987): 193-225.

66. Shaw, Julia. "Buddhist Landscapes of Central India." Antiquity 74, no. 286 (2000): 775-776.

67. Skilling, Peter. "Traces of the Dharma." Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient 90 (2003): 273-287.

68. Stadtner, Donald M. "The Sacred Relics of Myanmar." Orientations 39, no. 2 (2008): 68-75.

69. Trainor, Kevin. "Constructing a Buddhist Ritual Site: Stupa and Monastery Architecture." The Journal of Asian Studies 55, no. 1 (1996): 18-34.

70. Willis, Michael. "Relics of the Buddha in Central India." Journal of the Royal Asiatic Society 9, no. 1 (1999): 35-50.

၈။ အသေးစိတ် ဥပဒေပုဒ်မများနှင့် နိုင်ငံတကာ သဘောတူစာချုပ်များ (Specific Legal Clauses, Statutes & Treaties)

ပြတိုက်များ၊ အစိုးရများအကြား ဓာတ်တော်များ ပိုင်ဆိုင်မှု ငြင်းခုံရာတွင် တိုက်ရိုက်ကိုးကားရမည့် ဥပဒေနှင့် စည်းမျဉ်းများဖြစ်သည်။

71. Council of Europe. Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society (Faro Convention). Strasbourg: Council of Europe, 2005.

72. Government of India. The Antiquities and Art Treasures Act, 1972. New Delhi: Ministry of Culture, 1972.

73. Government of Sri Lanka. Antiquities Ordinance No. 9 of 1940. Colombo: Department of Archaeology, 1940.

74. Government of the United Kingdom. Dealing in Cultural Objects (Offences) Act 2003. London: Her Majesty's Stationery Office, 2003.

75. Government of the United Kingdom. Human Tissue Act 2004. London: Her Majesty's Stationery Office, 2004.

76. ICOMOS. The Venice Charter: International Charter for the Conservation and Restoration of Monuments and Sites. Venice: ICOMOS, 1964.

77. ICOMOS. The Burra Charter: The Australia ICOMOS Charter for Places of Cultural Significance. Burra: ICOMOS Australia, 2013.

78. INTERPOL. Resolution on the Illicit Trafficking of Cultural Property. Lyon: INTERPOL General Assembly, 2019.

79. United Nations. Declaration on the Rights of Indigenous Peoples. New York: UN General Assembly, 2007.

80. WIPO. Intellectual Property and the Safeguarding of Traditional Cultures. Geneva: World Intellectual Property Organization, 2020.

၉။ ပြတိုက်မူဝါဒ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုရာဇဝင်နှင့် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ကျမ်းများ (Museum Policy, Provenance Research & Restitution)

ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို ဥပဒေနှင့်အညီ စီမံခန့်ခွဲခြင်းနှင့် တရားဝင် ပြန်လည်လွှဲပြောင်းရေးလုပ်ငန်းစဉ်များကို အထောက်အထားပြုထားသော ကျမ်းများဖြစ်သည်။

81. Appiah, Kwame Anthony. "Whose Culture Is It?" The New York Review of Books 53, no. 2 (2006): 38-41.

82. Bell, Catherine. "Restitution of Indigenous Cultural Property." International Journal of Cultural Property 15, no. 2 (2008): 123-145.

83. Cuno, James. Who Owns Antiquity? Museums and the Battle over Our Ancient Heritage. Princeton: Princeton University Press, 2008.

84. Fforde, Cressida. Collecting the Dead: Archaeology and the Reburial Issue. London: Duckworth, 2004.

85. Greenfield, Jeanette. The Return of Cultural Treasures. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.

86. Hooper-Greenhill, Eilean. Museums and the Shaping of Knowledge. London: Routledge, 1992.

87. Karp, Ivan. Exhibiting Cultures: The Poetics and Politics of Museum Display. Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press, 1991.

88. O'Keefe, Patrick J. Trade in Antiquities: Reducing Destruction and Theft. London: Archetype Publications, 1997.

89. Renfrew, Colin. Loot, Legitimacy and Ownership. London: Duckworth, 2000.

90. Turnbull, Paul. The Long Way Home: The Meaning and Values of Repatriation. New York: Berghahn Books, 2010.

၁၀။ ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးလေ့လာမှု စာတမ်းများ (Buddhist Diplomacy & Peace Studies Governance)

ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်မွေတော်များသည် နိုင်ငံရေး အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုထက် ငြိမ်းချမ်းရေး တည်ဆောက်မှုအတွက် မည်သို့ အထောက်အကူပြုနိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ထားသော ကျမ်းများဖြစ်သည်။

91. Ashiwa, Yoshiko. Making Religion, Making the State: The Politics of Religion in Modern China. Stanford: Stanford University Press, 2009.

92. Frydenlund, Iselin. "Buddhist Militarism." Journal of Religion and Violence 6, no. 3 (2018): 320-335.

93. Galtung, Johan. Peace by Peaceful Means: Peace and Conflict, Development and Civilization. London: SAGE Publications, 1996.

94. Harris, Ian. Buddhism and Politics in Twentieth-Century Asia. London: Continuum, 1999.

95. Jerryson, Michael K. Buddhist Warfare. Oxford: Oxford University Press, 2010.

96. Lederach, John Paul. Building Peace: Sustainable Reconciliation in Divided Societies. Washington, D.C.: United States Institute of Peace Press, 1997.

97. McCargo, Duncan. "Buddhism, Democracy and Identity in Thailand." Democratization 11, no. 4 (2004): 155-170.

98. Queen, Christopher S. Engaged Buddhism in the West. Boston: Wisdom Publications, 2000.

99. Tambiah, Stanley J. World Conqueror and World Renouncer. Cambridge: Cambridge University Press, 1976.

100. Victoria, Brian Daizen. Zen at War. Lanham: Rowman & Littlefield, 2006.